^{مهدی جان، سلام.}

                                        ^{قربانت – محمود کیانوش}

^تعریف

          ^{ملاحظه، در معنی عامّ دیدن چیزی یا نگاه کردن به چیزی است، و در معنی محدودتر، نگاه کردن به چیزی با تمرکز فکر به قصد شناختن آن چیز، چنانکه بتوان به ماهیت آن چیز پی برد و دربارۀ آن خود را آگاه دانست و به دیگران آگاهی داد، که این معنی در فارسی امروز از معنی کلمه های «بررسی»، «مطالعه» و «مشاهده» دور نیست. در عملِ ملاحظه آنچه که می بینیم، و آنچه که برداشت می کنیم، و آنچه که می گوییم، به ظاهر و باطن موضوع برمی گردد. مثلاً وقتی که «فردوسی» در داستان «سهراب» از چشمِ «رستم» نخستین بار «تهمینه» را در شب می بیند، می گوید:}

          ^{یکی بنده، شمعی معنبر به دست،}

          ^{خرامان بیامد به بالینِ مست.}

          ^{پسِ پرده اندر یکی ماهروی،}

          ^{چو خورشید تابان، پر از رنگ و بوی،}

          ^{دو ابرو کمان و دو گیسو کمند،}

          ^{به بالا به کردارِ سرو بلند...}

          ^{در اینجا «ملاحظۀ» رستم از تهمینه فقط در حدّ دیدن است، امّا تهمینه فقط دختری ماهروی، چو خورشید تابان، پر از رنگ و بوی، با دو ابروی کمان وار و دو گیسوی کمند وار و بالایی به کردارِ سرو بلند نیست. وقتی که رستم در ملاحظۀ خود دقیق تر می شود، زیبایی تهمینه او را خیره می کند:}               

^{از او رستم شیر دل خیره ماند؛}

^{بر او بر، جهان آفرین را بخواند!}

^{امّا رستم دربارۀ تهمینه بیش از این می خواهد بداند، یعنی می خواهد از ماهیتِ «موضوع» آگاه شود، و در اینجا تهمینه خود به کمک رستم می آید:}

          ^{یکی دختِ شاه سمنگان منم،}

          ^{زِ پشتِ هژبر و پلنگان منم.}

          ^{به گیتی زِ خوبان مرا جفت نیست؛}

          ^{چو من زیر چرخ کبود اندکی ست.}

          ^{کس از پرده بیرون ندیدی مرا؛}

          ^{نه هرگز کس آوا شنیدی مرا...}

^{و بعد تهمینه نزد رستم اعتراف می کند که داستان او را به کردارِ افسانه از هرکس شنیده است، عاشق او شده است، و می خواهد از او صاحبِ پسری شود. و رستم هم، که تهمینه را پری چهره ای دیده است با بهره از هر دانشی، و مهمّتر از این آنکه تهمینه به او قول داده است که «رخش» گمشده اش را بیابد، با او ازدواج می کند و پس از آمیزش با او، صبح روز بعد، از سمنگان به سرزمین خود باز می گردد. آنچه فردوسی در ملاحظۀ رستم از تهمینه برای خواننده می آورد، از شناختی که رستم در آن شب از تهمینه در مقام یک زن، یک عاشق، یک سر و دل سپرده و یک هماغوش پیدا می کند، حرفی و تعبیری با خود ندارد و این ملاحظه ای است محدود، و ملاحظه پیش از آنکه به «مکاشفه برسد، حیطه ای وسیع دارد.}

^{ملاحظۀ حسّی، ملاحظۀ ذهنی}

          ^{وقتی که «عنصری بلخی» در دو بیت از آغاز قصیده ای در مدح «امیر نصر بن ناصرالدّین سبکتکین»، در وصف معشوق خود سخن می گوید، ملاحظه اش «حسّی» است، به این معنی که از معشوق خود چیزهایی می گوید که با چشم می توان ملاحظه کرد. ملاحظۀ او از معشوق حتی در حدّ ملاحظۀ رستم از تهمینه به حاشیۀ «ملاحظۀ» ذهنی وارد نمی شود تا از حسنِ «ظاهر» گذشته، چیزی هم از حسنِ «باطن» ببیند و بگوید:}

          ^{گه آن آراسته زلفش زره گردد، گهی چنبر؛}

          ^{گه آن پیراسته جعدش ببارد مشک و گه عنبر؛}

          ^{رخی چون نو شکفته گل، همه گلبن به رنگ مُل،}

          ^{همه شمشاد پر سنبل، همه بیجاده پر شکّر...}

^{و بعد هم که در ادامۀ وصف زیبایی معشوق به صفتهایی از رفتار و کردار او اشاره می کند، این صفتها کلّی و انتزاعی است و عمقی و دقتی به ملاحظه نمی دهد:}

          ^{سمن بویی، شَبَه مویی، بلاجویی، جفا گویی،}

          ^{پری زادی، پری رویی، پری چهری پری پیکر؛}

          ^{دل آرامی، دل آرایی، غم انجامی، غم افزایی،}

          ^{نکو نامی، نکو رایی، به حُسن اندر جهان سرور...}

          ^{در ملاحظۀ حسّی از «موضوع» چیزهایی گفته می شود که فقط حسّهای پنجگانۀ انسان می گیرد و هنگامی این ملاحظه ذهنی می شود که انسان با بهره گیری از تجربه های فردی و گذاشتن اجزاء یا نشانه های حسّی «موضوع» در برابر این تجربه ها، تصویر دوّمی در ذهن خود ببیند و آن را وصف کند، یا در ملاحظۀ حسّی «موضوع» به مجموعه ای هم که «موضوع» در آن واقع شده است، توجّه داشته باشد و پیوستگیهای آن را با محیط ببیند و دید خود را در حدّ ادراکی عاطفی گسترش دهد، البته باز هم بدون آنکه از مرز ملاحظه فراتر برود و به مکاشفه برسد. مثلاً «ابوالفضل کمال الدّین اسماعیل اصفهانی» در قصیده ای در مدح « صدر رکن الدّین»، در توصیف «برف» می گوید:}

          ^{هرگز کسی ندید بدین سان نشانِ برف؛}

          ^{گویی که لقمه ای ست زمین در دهان برف...}

          ^{گشتند نا امید همه جانور ز جان،}

          ^{با جان کوهسار چو پیوست جان برف...}

          ^{سیلاب ظلمِ او در و دیوار می کَنَد،}  

          ^{خود رسم عدل نیست مگر در جهان برف؟}

          ^{از نان و جامه خلق غنی گشتی، ار بُدی}

          ^{از آرد یا ز پنبه تن نانوان برف...}

          ^{از بس که سر به خانۀ هر کس فرو برد،}

          ^{سرد و گران و بیمزه شد میهمان برف!}

          ^{گرچه سپید کرد همه خان و مان ما،}

          ^{یا رب سیاه باد همه خان و مان برف...}

          ^{شاعر در ملاحظۀ حسّی برف، زمین را با مثلی در «اغراق» به لقمه ای که در دهان برف گم شده باشد، تشبیه می کند و این فقط کوششی است برای قدرت دادن به بیان در توصیف، و می توان تمام این تشبیه را یک «قید» دانست که به «بسیاری» اشاره دارد، امّا در بیتهای بعدی شاعر از ملاحظۀ حسّی فراتر می رود و برف را به غرفه های حافظه اش می برد و در هر یک از این غرفه ها، در پیوستگی با برف تجربه هایی را می بیند که در آنها با دیگران مشترک است و از این تجربه ها آنهایی را انتخاب می کند که نشان دهندۀ زیان رسانی و رنج آوری برف است: کوهسار که از برف پوشیده شد، جانوران، مخصوصاً علفخواران، به گرسنگی دچار می شوند و بسیاری از آنها می میرند. قهر برف مثل حاکمی ستمگر همه جا را به زیر سلطۀ خود درآورده است، و همان طور که در جهان ستمگران رسم عدل وجود ندارد، برف هم نظر به موقعیت جانوران و حال آدمیان نمی کند. جانوران بی علف مانده اند و بسیاری از آدمیان هم در جامعۀ شاعر از حیث «نان» و «جامه» غنی نیستند و سفیدی برفی که همه جا را گرفته است، آنهایی را که جامۀ سرما شکن بر تن ندارند، به یاد «پنبه» می اندازد و با حسرت می توانند آرزو کنند که کاش به جای این همه برف، «آرد» یا «پنبه» از آسمان می بارید. علاوه بر این برف رفت و آمد را برای مردم دشوار کرده است، چه برای آنها که می خواهند در تلاش معاش بجنبند، چه برای  آنها که به قصد گردش یا دیدار بیرون بروند، و از این رو شاید هیچکس از این برف دل خوشی نداشته باشد. با اینکه سپیدی نشانۀ پاکی و صفا و نیکبختی است، برف، با زیانها و رنجهایی که آورده است، خان و مانش سیاه باد! و اینجاست که شاعر ملاحظۀ برف را، در عین حسّی بودن، «ذهنی» کرده است و در ملاحظۀ ذهنی، بیشتر با آنهایی شریک شده است که در زمینۀ انفعالی ذهن با آنها اشتراک دارد، آنهایی که نیازمند و بینوایند و در موقعیت خود از «زحمت» برف رنج می برند و طبیعی است که به یاد «رحمت» برف نمی افتند.}

          ^{در ملاحظۀ حسّی و ذهنی برف، از دیدگاه کمال الدّین اسماعیل اصفهانی، شاعر قرن ششم و اوایل قرن هفتم هجری، ایستادیم، و حالا در ملاحظۀ حسّی و ذهنی «بباران» در دیدگاه یک شاعر معاصر می ایستیم. «نیما یوشیج» در کتاب «شهر شب» باران را «روی بندرگاه» ملاحظه می کند:}

          ^{آسمان یکریز می بارد}

          ^{روی بندرگاه}

          ^{روی دنده های آویزان یک بام سفالین، در کنار راه،}

          ^{روی آیشها که شاهک خوشه اش را می دواند}

          ^{روی نوغانخانه، روی پل – که در سرتاسر شب}

          ^{مثل اینکه ضرب می گیرند – یا آنجا کسی غمناک می خواند.}

          ^{همچنین بر روی بالاخانۀ همسایۀ من (مرد ماهیگیر مسکینی که او را می شناسی)،}

          ^{خالی افتاده ست امّا خانۀ همسایۀ من دیرگاهی ست.}

          ^{ای رفیق من، که از این بندر دلتنگ روی حرف من با توست}

          ^{و عروق زخمدار من از این حرفم که با تو در میان می آید از درد درون خالی ست}

          ^{و درون دردناک من ز دیگر گونه زخم من می آید پُر،}

          ^{هیچ آوایی نمی آید از ان مردی که در آن پنجره هر روز}

          ^{چشم در راه شبی مانند امشب بود، بارانی.}

          ^{وه، چه سنگین است با آدمکشی (با هر دمی رؤیای جنگ) این زندگانی.}

          ^{بچّه ها، زنها}

          ^{مردها – آنها که در آن خانه بودند –}

          ^{دوست با من، آشنا با من، در این ساعت سراسر کشته گشتند.}

          ^{نیما یوشیج هم مانند کمال الدّین اسماعیل اصفهانی شعر خود را با ملاحظۀ حسّی یک پدیدۀ طبیعی شروع می کند، ملاحظۀ حسّی باران، بارانی که در همه جا می بارد، از آن جمله روی دنده های آویزان یک بام سفالین. شاعر معاصر که قصد پرداختن قصیده ای در وصف باران ندارد، با یک تصویر از ملاحظۀ حسّی، بیدرنگ ملاحظۀ خود را ذهنی می کند، و در ذهن است که از صدای ضرب  دانه های باران بر پل انگار آواز کسی را می شنود که با دردی از دردهای بیشمار انسان، غمناک می خواند. باران در ملاحظۀ ذهنی نیما یوشیج می تواند از رخنه های بام کلبه ای فقر زده فروبچکد و ساکنان فقیر آن را بیازارد، امّا شاید یک چنین شب بارانی درست همان موقعیتی باشد که یک ماهیگیر مسکین انتظار آن را می کشد، موقعیتی شاید مناسب برای ماهیگیری، و شاعر معاصر زیر باران، خانۀ یکی از ماهیگیران را می بیند که جنگ همۀ ساکنان آن را کشته است (بگذریم از اینکه به کار بردن «سراسر» به جای «همه» غلطی است ناشی از ناشیگری در کار منظوم کردن سخن و نیز بگذریم از دیگر ضعفهایی که در ترکیب کلام این شعر نمودار است). او در روز آفتابی هم می توانست خانۀ آن ماهیگیر را، که همسایه اش بوده است، ببیند و باز هم زخمی که جنگ با کشتن این همسایه و کسانش در درون او گذاشته است، تازه شود و او را بسوزاند، امّا روز آفتابی آن موقعیتی نیست که بتواند جای خالی آن همسایه را به اندازۀ یک «شب بارانی» در ذهن شاعر نمایان کند، و همین رابطۀ مؤثّر لست که نیما یوشیج را در ملاحظۀ ذهنی به نظارۀ جنگ می برد، و او در این نظاره، باز هم مثل کمال الدّین اسماعیل اصفهانی، نتیجۀ ملاحظۀ ذهنی را، که بیزاری از جنگ است، با آهی بیان می کند: «وه، چه سنگین است با آدمکشی (با هر دمی رؤیای جنگ) این زندگانی!»}

          ^{نیما یوشیج در اینجا به مرز «مکاشفه» رسیده است، امّا وارد قلمرو آن نشده است. احساس کرده است که این زندگانی با آدمکشی و هر دم رؤیای جنگ] چه قدر سنگین است، و با اندوه همۀ آنهایی که از جنگ جان به در برده اند، امّا ناظر خانۀ همسایگانی اند که در جنگ کشته شده اند، «وه!» می گوید، یعنی آه می کشد، آه دردمندی، آه سوگواری، آه درماندگی، چنانکه گویی انسان با یکی از رشته های «تقدیر» به بلای جنگ بسته است و در برابر تقدیر هم انسان چاره ای جز این ندارد که آه بکشد و از سنگینی زندگانی که هر دم با رؤیای جنگِ مقدّر همراه است، بنالد! مخاطب شاعر، که شاعر او را رفیق خود می خواند و از بندر دلتنگ روی حرفش با اوست، در ملاحظۀ حسّی و ذهنی همسایۀ شاعر، کسی است که آن مرد ماهیگیر مسکین را می شناسد، و شاعر با یادآوری این آشنایی، می خواهد جنگ را از یک «موضوع» ذهنی به یک تجربۀ عینی تبدیل کند و از سرزمینهای دور به خانۀ همسایۀ خواننده بیاورد و آنگاه بگوید که ای رفیق، «بچّه ها، زنها، مردها – آنها که در آن خانه بودند، در این ساعت سراسر کشته گشتند»، آنهایی که با من، و همچنین با تو، دوست بودند، آشنا بودند.}

          ^{اگر نیما یوشیج بر زبان فارسی آن قدر مسلّط می بود که کلمه ها به صورت موادّ خام در قالب دادن به مفهومهای آمده در ذهن او در اختیارش قرار می گرفت، و از این گذشته، حال که برای شعر خود نوعی وزن عروضی را پذیرفته بود، می کوشید که در موزون کردنِ کلام مهارت کافی پیدا کند، آنگاه در تبدیل «موضوع» ذهنی جنگ به یک تجربۀ عینی توفیق بیشتری می یافت. شاید اگر آن «دیگر گونه زخم» را، که «درون دردناک او» از آن پر شده بود، آن طور بیان می کرد که در آیینۀ احساس او نمودار شده بود، در این ملاحظۀ ذهنی می توانست خودِ این زخم را تصویر کند، نه آنکه از سنگین بودن بار آدمکشی و رؤیای هر دمۀ جنگ فقط آه دردمندی و درماندگی بکشد. امّا به هر حال شاعر از ملاحظۀ باران در بندرگاه و خانۀ همسایۀ ماهیگیر، که واقعیتهایی است بیرونی و حسّی، گذشته است و با حاضر کردنِ تجربه ها و خاطره هایش به یک ملاحظۀ ذهنی رسیده است، امّا سیرِ او در این ملاحظه در آستان «مکاشفه» متوقف شده است.}

^{ملاحظۀ حسّی درونی}

          ^{گاهی ملاحظۀ حسّی ملاحظه ای است درونی و ممکن است که «ملاحظۀ ذهنی» پنداشته شود. وقتی که ما در حالی به یاد سخنی، اتفاقی یا صحنه ای می افتیم، هرچند که مدّت زمانی بر «وقوع بیرونی» آن گذشته باشد، اگر عین آن سخن، آن اتفاق یا آن صحنه از طبیعت را در ذهن مجسّم کنیم، مثل آن است که یک بار دیگر خود را در برابر وقوع آن گذاشته باشیم، و بنا بر این در مرحلۀ یادآوری هنوز ملاحظۀ ما حسّی است و باید با تجربه ها و یادهای دیگری پیوند پیدا کند تا ملاحظۀ ذهنی شود. شاعر، بی آنکه در لحظۀ شکل گرفتن شعر نظر به جهان بیرون داشته باشد، حالی دارد و آن حال یادهایی را در او بیدار می کند و او با «نظارۀ درونیِ» این یادها از ملاحظۀ حسّی آنها می گذرد و به ملاحظۀ ذهنی آنها می رسد، و این ملاحظه ها، پی در پی یا همراه، در هم می آمیزد و شاعر در جهت شناختنِ آن حال، تصویر کردنِ آن حال و یافتنِ آرامش و قراری که این شناخت به او خواهد داد (حتی اگر به مکاشفه ای نینجامد)، به این ملاحظه ها ترتیب و نظام شعری می دهد یا این ملاحظه ها در کارگاه شعری ذهن او به صورت شعر در می آید. به شعر «آن روزها» از «فروغ فرّخ زاد» در کتاب «تولّدی دیگر» نگاه می کنیم:}

          ^{آن روزها رفتند،/ آن روزهای خوب/ آن روزهای سالمِ سرشار...}

          ^*

          ^{آن روزها رفتند/ آن روزهای برفی خاموش/ کز پشت شیشه در اتاق گرم/ هر دم به بیرون خیره می گشتم./ پاکیزه برف من، چو کرکی نرم/ آرام می بارید/ بر نردبام کهنۀ چوبی/ بر رشتۀ سست طناب رخت/ بر گیسوان کاجهای پیر/ و فکر می کردم به فردا، آه/ فردا - / حجمِ سفیدِ لیز.}

          ^*

          ^{با خشّ و خشّ چادر مادر بزرگ آغاز می شد/ و با ظهور سایۀ مغشوش او، در چارچوب در/ - که ناگهان خود را رها می کرد در احساسِ سرد نور - / و طرح سرگردان پرواز کبوترها/ در جامهای رنگی شیشه./ فردا...}

          ^*

          ^{آن روزها رفتند/ آن روزهای عید.../ بازار در بوهای سرگردان شناور بود/ در بوی تند قهوه و ماهی./ بازار، در زیر قدمها پهن می شد، کش می آمد، با تمام لحظه های راه می آمیخت،/ و چرخ می زد در ته چشم عروسکها/ بازار مادر بود که می رفت، با سرعت به سوی حجمهای رنگی سیّال/ و باز می آمد/ با بسته های هدیه، با زنبیلهای پُر،/ بازار باران بود، که می ریخت، که می ریخت، که می ریخت...}

          ^*

          ^{آن روزها رفتند/ آن روزهای خیرگی در رازهای چشم/ آن روزهای آشناییهای محتاطانه با زیبایی رگهای آبی رنگ./  دستی که با یک گل/ از پشت دیواری صدا می زد/ یک دست   دیگر را/ و لکّه های کوچک جوهر، بر این دست مشوّش، مضطرب، ترسان/  و عشق،/ که در   سلامی شرم آگین خویشتن را بازگو می کرد.}

          ^*

          ^{در ظهرهای گرم دودآلود/ ما عشقمان را در غبار کوچه می خواندیم،/ ما با زبان سادۀ           گلهای قاصد آشنا بودیم،/ و قلبهامان را به باغ مهربانیهای معصومانه می بردیم/ و به درختان قرض می دادیم،/ و توپ، با پیغامهای بوسه در دستان ما می گشت/ و عشق بود، آن حسّ مغشوشی که در تاریکی هشتی/ محصورمان می کرد/ و جذبمان می کرد،/ در انبوه سوزان         نفسها و تبسّمهای دزدانه...}

          ^*

          ^{آن روزها رفتند/ آن روزها مثل نباتاتی که در خورشید می پوسند/ از تابش خورشید    پوسیدند،/ و گم شدند آن کوچه های گیج از عطر اقاقیها/ در ازدحام پُر هیاهوی خیابانهای بی برگشت،/ و دختری که گونه هایش را/ با برگهای شمعدانی رنگ می زد، آه/ اکنون زنی تنهاست.}

          ^{این شعر نود و هفت مصراع دارد (البته چند تایی از آنها، با توجّه به وزن، جزیی از مصراع   قبلی یا بعدی است و شاعر آنها را در مقام مصراعهای مستقلّ جدا کرده است) و هر بند آن با مصراع ترجیعی «آن روزها رفتند» آغاز می شود. به علّت طولانی بودن شعر، سی و هشت مصراع آن را حذف کرده ام، و اینها مصراعهایی است که حذف آنها به ارگانیسم یا ساختمان زندۀ شعر لطمه ای وارد نمی کند.}

          ^{شاعر پیش از پرداختن به ملاحظۀ حسّی درونی، حالی داشته است که ما توصیف آن را در چند مصراع آخر شعر می خوانیم، امّا او اگر امروز زنی تنها نمی بود و این تنهایی را در لحظۀ آغاز شکل گرفتنِ این شعر عمیقاً احساس نکرده بود و این احساس او را به «بیقراری» نینداخته بود، برای «رهایی» خود از بار سنگین و خردکنندۀ این تنهایی، نمی کوشید که این بار را قطعه قطعه کند، تشریح کند، و با تشریح آن، اگر از تنهایی رها نمی شود، لااقلّ در زیر این بار قطعه قطعه شده، این بار تشریح شده، این بار شناخته شده احساس سبکباری کند، چنانکه به زخمی نیشتر برنند: زخم برجاست، امّا از درد آن کاسته می شود و این کاهش امید بهبود می دهد.}

          ^{شاعر «خودِ گذشته» اش را، از کودکی تا زمان بلوغ، در دوره هایی که شخصیت او شکل    می گیرد، به یاد می آورد. در این یادآوری مهمّترین صحنه ها و واقعه ها را انتخاب می کند، چنانکه هر یک از آنها در زندگی بسیاری از دختران ایرانی نمادی از یک دوره، یا نشانۀ یک تحوّل جسمی و روانی است، و در مجموع تصویری از گذران رشد جسمی و بلوغ جنسی در محدودۀ امکانات طبقاتی و سنّتهای اخلاقی و مذهبی است. تصویرها و تعبیرهایی که شاعر می آورد، «مکاشفه» ای در پی «ملاحظه» ای نیست؛ ملاحظه هایی است حسّی که با ملاحظه های ذهنی می آمیزد و توصیف را به عمیق ترین تجربه های مشترک زنهای همطبقه و همفرهنگ خود نزدیک می کند و با روشن و محسوس کردنِ حالات پیچیده و مبهم، خواننده را در موقعیت آن حالات می گذارد. گهگاه نیز حالات سادۀ محسوس را، که در سادگی خود همۀ وسعت و عمق زندگی را نهفته می دارد، در تصویرهایی مبهم و انتزاعی فشرده   می کند تا اهمّیت «سادگی» را که معمولاً با «پیش پا افتدگی» اشتباه می شود و از کانون توجّه دور می ماند، نشان دهد، مثلاً در آنجا که می گوید: «ما قلبهامان را به باغ مهربانیهای معصومانه می بردیم/ و به درختان قرض می دادیم...»}

          ^{امّا تشخیص اینکه ملاحظۀ حسّی یا ملاحظۀ ذهنی چگونه وارد قلمرو «مکاشفه» می شود، بدون آشنایی با تفاوت «تأمّل» و «کشف» آسان نیست، و چه بسیار است شعرهایی که در آنها ملاحظۀ ذهنی با تأمّلاتی همراه شده است، امّا در همۀ آن تأمّلات، با وجود شباهتهایی که به مکاشفه دارد، هیچ کشفی روی نداده است.}

^تأمّل

          ^{گاه شاعر در ملاحظۀ ذهنی از حالی که داشته است به مفهومی می رسد که روشن شدنِ آن برایش اهمّیت بسیار پیدا می کند. انگار می خواهد بداند که آن مفهوم در زندگی او چه جا و معنایی دارد تا اوّلاً مطمئنّ شود که آن مفهوم امری موهوم نیست و حقیقتی دارد، و ثانیاً مطمئنّ شود که خود به حقیقتِ آن مفهوم می تواند اعتقاد داشته باشد. با این هدف است که دربارۀ آن مفهوم «تأمّل» می کند، یعنی می کوشد که آن مفهوم را بر زمینۀ مفهومهای مهمّ زندگی انسان بسنجد و رابطۀ آن را با منش انسانی خود پیدا کند و سرانجام در سیر این تأمّل به نتیجه ای قانع کننده برسد، چنانکه بتواند این نتیجه را به صورت عقیده ای ابراز دارد. نتیجه ای که از این تأمّل حاصل می شود،مکاشفه ای نیست، چون ملاحظۀ ذهنی و تأمّل می تواند مقدّمه ای برای مکاشفه باشد، امّا مکاشفه معمولاً هدف تأمّل واقع نمی شود تا شخص بداند که ذهنش مشغول چیست و اندیشه اش در چه جهتی حرکت می کند و به چه نتیجه ای می خواهد برسد. به شعر «مرگ دیگر» از «هوشنگ ابتهاج (هـ . ا. سایه) در کتاب «شبگیر» نگاه می کنیم:}

          ^{مرگ در هر حالتی تلخ است،/ امّا من/ دوستتر دارم که چون از راه آید مرگ،/ در شبی آرام، چون شمعی شوم خاموش...}

          ^*

          ^{لیک مرگِ دیگری هم هست،/ دردناک، امّا شگرف و سرکش و مغرور،/  مرگِ مردان،          مرگ در میدان!/ با تپیدنهای طبل و شیون شیپور،/ با صفیر تیر و برق تشنۀ شمشیر،/ غرقه در خون، پیکری افتاده در زیر سم اسبان!}

          ^*

          ^{وه، چه شیرین است:/ رنج بردن،/  پا فشردن،/ در ره یک آرزو مردانه مردن!/ واندر امیّد بزرگ خویش/ با سرود زندگی بر لب/ جان سپردن!}

          ^*

          ^{آه، اگر باید/ زندگانی را به خون خویش رنگِ آرزو بخشید،/ و به خون خویش، نقش            صورت دلخواه زد بر پردۀ امّید،/ من به جان و دل پذیرا می شوم این مرگ خونین را.}

          ^{با خواندن این شعر از خود می پرسیم که شاعر در چه حالی می توانسته است به یاد مرگ بیفتد، و بعد فکر کند که اگر قرار باشد بمیرد، چگونه مرگی را دلخواه می داند؟ بسیار چیزها در زندگی روزمرّه می تواند انسان را به یاد مرگ بیندازد، از آن جمله مرگ دیگران، و این مرگ دیگران انواع دارد، و یک نوع آن در جامعه ای که نظام خفقان بر آن فرمانروا باشد، مرگ سرکشان است که حکومت با حبس و شکنجه آنها را از سرکشی می اندازد، و با اعدام از خطر وجود آنها ظاهراً خلاص می شود. تصوّر می کنیم که شاعر خبر مرگ یکی از این سرکشان را شنیده است. از آنجا که خود دل با این سرکشان دارد، مرگ یکی از آنها سخت در او تأثیر می کند و او را به تأمّل وامی دارد، تأمّل در اینکه آیا می تواند خود را به جای آن سرکش جان باخته بگذارد یا نه؟ در ابتدای این تأمّل احساس می کند که مرگ دلخواه او مرگی است به هنگام، در شبی آرام، بی درد، بی وحشت، که معمولاً آن را مرگی طبیعی می خوانند. امّا شاعر مانند آن سرکش جان باخته یک آرزو، یا یک آرمان انسانی دارد، آرزو یا آرمانی که رسیدن به آن رنج بردنها و پا فشردنها می خواهد، و گاه مردانه مردنها! در پایان تأمّل شاعر به این نتیجه می رسد که اگر تحقق آرمان انسانی او، که از میان برداشتنِِ نظام استبداد و ستم از طریق مبارزه را ایجاب می کند، جز با نثار کردنِ خون خود امکان پذیر نباشد، او با کشیدن «آهِ» تأسّف از این ناگزیری تلخ، به جان و دل این مرگ خونین را می پذیرد.}

          ^{در این شعر «ملاحظۀ حسّی» شاعر انگیزۀ فکر کردن دربارۀ مرگ بوده است، و «ملاحظۀ ذهنی» او خود را در موقعیت مرگ به جایِ دیگری گذاشتن، و «تأمّل» او انتخاب مرگ، و حاصل این تأمّل ابراز یک عقیده، و این تأمّل به «مکاشفه» ای نینجامیده است، و لزومی هم ندارد که هر ملاحظه و تأمّلی به مکاشفه ای بینجامد. هدف من از این بحث این بود که بگویم که تأمّل با همۀ شباهتهایی که  می تواند با مکاشفه داشته باشد، مکاشفه نیست.}

^مکاشفه

          ^{اکنون می خواهیم ببینیم که در شعر، مکاشفه چیست و چگونه روی می دهد. به جای آنکه  با روشی انتزاعی به تعریف مکاشفه بپردزیم، ابتدا شعری را در پیش می گذاریم و آن را با دقت می خوانیم،  شعری کوتاه از «اسماعیل خویی» با عنوان « با دور دست»، از دفتر دوّم «بر بام گردباد»:}

          ^{دریای من!}

          ^{ای گاهواره!}

          ^{ای گور!}

          ^{وقتی که در تموّج آن دور}

          ^{گنجشک بامداد غزل می خواند،}

          ^{وز گسترۀ شکوهمند گندم زارانت}

          ^{دانه برمی چیند،}

          ^{این جویبار کوچک آرام}

          ^{خواب نهنگ می بیند.}

          ^{در ملاحظۀ حسّی شاعر از دریا، گنجشک، گندم زار و جویبار یاد می شود. برای اینکه ببینیم اوّلین عنصر در ملاحظۀ حسّی شاعر چه می توانسته است باشد، در خود شعر جست و جو می کنیم. دریا، اگر در کنار آن ایستاده باشیم، به اندازۀ آسمان که وسعتش از راه چشم سراسر ذهن را می گیرد، با قدرت ترین عنصر چشم انداز است. امّا حضور دریا در شعر «عینی» نیست، یعنی در شعر نمی بینیم که شاعر در کنار دریا ایستاده باشد. در شهر بودن و از پنجره نگاهی به آسمان بیکران هم انداختن می تواند در ذهن شاعر عمق و وسعت دریا را حاضر کند. به هر حال در لحظه ای که شاعر با حال و هوایی که در درونش، روحش، یا شعورآگاهش دارد، باید از جهان بیرون چیزی با وسعتی و عمقی فراگیرندۀ ذهن ملاحظه کرده باشد: آسمان روشن گستردۀ عمیق روز، یا آسمان شب که تاریکی معلّقی است بیکرانه. امّا در شعر اشاره ای هست به گنجشک بامداد و گسترۀ شکوهمند گندم زارهای دریا که در تموّج است، و شاعر در ملاحظۀ ذهنی آن را در آفتاب بامدادی می بیند، به صورتی که موجها در نور طلایی شده است و به گندم زار شباهت پیدا کرده است. با آغاز روز، زندگی به جنبش درآمده است و غزل خواندن گنجشک نشانه ای است  از این جنبش، هرچند که گنجشک، در عین حال، می تواند استعاره ای باشد برای پرتوهای خورشید که در برخورد با خوشه های طلایی شدۀ موج از آنها دانه بر می چیند. حتی اگر برداشتمان از شعر این باشد که که شاعر ملاحظۀ حسّی خود را با نگاهی به آسمان روز، امّا در کنار دریا آغاز کرده است، به هر حال در این ملاحظه گستردگی و عظمت عمیق ترین تأثیر را در او گذاشته است، و این تأثیر با حال و هوایی که شاعر داشته است، در ذهن او مقابله ای پیش آورده است میان «کوچکی» او، که نقطه ای است «آگاه»، و «بیکرانگی» دریای هستی، که شاید«ناآگاه» باشد! دریای هستی، که شاعر آن را هم «گاهواره»، یعنی پرورندۀ خود می داند، هم «گور»، یعنی نابود کنندۀ خود! امّا این خود، این نقطۀ خُرد آگاه در برابر آن وسعتِ بیکرانۀ بیمرگ احساس عجز و یأس نمی کند و ناله سر نمی دهد، و اینجاست که ملاحظۀ حسّی و ملاحظۀ ذهنی به «مکاشفه» می انجامد و شاعر انسان را جویباری کوچک و آرام می خواند که خواب نهنگ می بیند. درست است که جویبارِ انسان از گهوارۀ دریای هستی، یا از گوشه ای از آن، یعنی از خاک برآمده است، و پس از سفری که در پیش دارد، باز به همان دریای هستی خواهد پیوست (دریایی که گهوارگی و گوری صفت یگانۀ آن است)، در سیر این سفر است که خواب نهنگ می بیند. مهمّ نیست که تا انسان به مرگ نپیوندد، جویباری است بی اعتبار و نمی تواند نهنگهای هستی را، رازهای بزرگ هستی را، در بر بگیرد، و تازه وقتی که به دریای هستی پیوست، دیگر آن «آگاهی» جویبار کوچک را ندارد، و خود پاره ای از دریای هستی شده است و از آگاهی جویباری خود خالی؛ باز این جویبار کوچک آرام، پیش از پیوستن به دریای هستی، پیش از «نیست» شدن در «هست جاویدان»، به یاری همان «آگاهی» می تواند دربارۀ رازهای بزرگ هستی، دربارۀ نهنگهای این دریای ادراک ناپذیر بیندیشد، و پیش از «دریا شدن»، «دریا بودن» را خواب ببیند، یعنی در شناختن رازهای هستی، بی آنکه از نزدیک آنها را با حواسّ خود بیازماید، بر آنها آگاهی پیدا کند، تا آنجا که به تعبیر عارفان بتواند بگوید: «انا الحقّ» یا « الله فی جبّتی!» : خدا در جامۀ من است!}

          ^{امّا دید عرفانی «اسماعیل خویی»، شاعر معاصر، با دید عارفان قدیم تفاوتی نمایان دارد، به اندازۀ آن تفاوت که در علم هیئت از عصر بایزید بسطامی و حافظ شیرازی تا عصر اسماعیل خویی پیدا شده است. بایزید بسطامی در مناجات از خدا پرسید: «کیف الوصول الیک؟»، یعنی «راه رسیدن به تو چگونه است؟« و ندایی شنید که ای بایزید، «طلق نفسک ثلثاً ثمّ قل الله!»، یعنی «نخست (نفس) خود را سه طلاق ده و آنگه حدیث الله کن!» یا به عبارتی دیگر «تو از راه برخیز که به حقّ رسیدی!» و حافظ، که عرفانش همچون نظامات فنّی و هنری شعرش برگرفته از کار پیشینیان است، با همان دید عرفانی بایزید بسطامی و امثال اوست که گفته است:}

          ^{میان عاشق و معشوق هیچ حائل نیست،}

          ^{تو خود حجاب خودی، حافظ، از میان برخیز!}

          ^{اسماعیل خویی نمی خواهد ترک «خودی» کند تا «او» شود. لذّت انسان بودن را در این می بیند که «از میان برنخاسته» می تواند خواب نهنگ ببیند، «اویی» را احساس کند و با رازهای هستی دست و پنجه نرم کند.}

          ^{مکاشفه چیزی نیست که شاعر به جست و جوی آن بپردازد، زیرا که «جست و جو» در واقع در جهت یافتنِ چیزی است که انسان از آن نشانه هایی دارد و با این نشانه ها در پی آن می گردد، امّا مکاشفه باید اتفاق بیفتد و انسان تا مکاشفه اتفاق نیفتاده است، از آن بی خبر است، درست همان طور که شاعر نمی تواند برای گفتنِ شعر تصمیم بگیرد، بنشیند و شعری «بیندیشد». شعر اتفاق می افتد و شاعر احساس می کند که «حال» او آمادۀ پذیرفتنِ نطفۀ شعر شده است. ذهن شاعر صدفی است و آن ذرّه سنگ با آب دریا به درون سینۀ صدف راه می یابد و او را از درد «بیقرار» می کند. بیقراریِ «وقوع شعر» در ذهن شاعر، او را بیدرنگ وامی دارد که به دور این سنگ ریزه لایه لایه لعاب جان بکشد، لعابی از همۀ اندوخته های ضمیر، از آنچه معنویت و فرهنگ اوست، و از این همه، لعابی در خور آن سنگ ریزه، یعنی درخور هر یک شعر که مانند هر انسان استقلال و فردیتی دارد، بر گرد سنگ ریزه کشیده می شود، تقریباً بی اراده و بی اختیار شاعر، زیرا که این خودِ سنگ ریزه است، مایه و نطفۀ هر شعر است که این لعاب را از لعابدان ذهن شاعر انتخاب می کند، و آنگاه هنر شاعر، مهارتهای زبانی و فنّی شاعر است که در کشیدنِ این لعاب بر گردِ سنگ ریزه، به نحوی که از آن مرواریدی صاف و درخشنده و  بی عیب پدید آید، به کار می افتد، به کار انداخته می شود، و سرانجام شعر از بطن ذهنِ شاعر بیرون  می افتد.}

          ^{و اکنون در شعر «نگاهِ روشنِ دانستن» (1351)، از «محمود کیانوش» (نویسندۀ این گفتار) که در کتاب «خرخاکیها، یونجه ها و کلاغها» آمده است، اتفاق افتادنِ شعر را، و نیز اتفاق افتادنِ مکاشفه را درمی یابیم:} 

          ^{وقتی که زیر سقف،}

          ^{عینک فرو گرفته،}

                              ^{نهاده بر میز،}

          ^{وَ چشمهای خستۀ تنها را}

          ^{با دست،}

                    ^{این یگانه رفیق،}

                                     ^{این امید رهایی،}

          ^{از وَهم نور جدا کرده،}

          ^{در تیرگی}

^{-که چشم و چشمۀ هستی ست –}

          ^{خواهانِ یک نگاه روشنِ دانستن،}

          ^{یک جرعه سنگ توانستن،}

                                       ^هستم،

          ^چیزی

          ^{مانندِ پاسخی}

          ^{در هیئت صدا}

          ^{از پنجره به درون می آید:}

          ^{گاهی صدای چکّشِ آهنگر}

          ^{بر آهنی که جای زباله}

          ^{یا ناودان،}

          ^{یا لولۀ سیاه بخاری خواهد شد؛}

          ^{گاهی صدای گنگِ هواپیمایی}

          ^{با یک تصوّرِ بیدار}

          ^{از عالمی گسسته،}

                              ^معلّق،

          ^{امّا رها شده از تکرار؛}

          ^{گاهی سکوت همهمه، حتّی}

          ^{خود را نگاهِ روشنِ دانستن،}

                                       ^{می خواند.}

          ^{می پرسیم که ملاحظۀ شاعر، خواه ملاحظۀ برونی باشد، خواه درونی، خواه ملاحظۀ حسّی باشد، خواه ملاحظۀ ذهنی، در کجای این شعر واقع شده است؟ شاعر در حالی بوده است که تحمّل ادامۀ وضع موجودش را نداشته است. خسته بوده است، خسته از آنچه او را گیج، آشفته یا درمانده می کرده است: دردی فلسفی، دردی اجتماعی، دردی سیاسی، به طور کلّی دردی انسانی. پس می خواهد از این موقعیت دشوار و غیر عادّی بیرون آید. در حالی بودن و آن حال را تحمّل نتوانستن و برون آمدن از آن حال را خواستن، ضرورتِ دانستن را پیش می آورد. باید بداند، باید آن حال را بشناسد تا از آن حال بیرون آید. درست به «بیماری» شباهت دارد این حال. برای معالجۀ بیماری معاینه و تشخیص لازم است، و تشخیص که انجام گرفت، معالجه آسان می شود. در واقع با تشخیص، معالجه نیز حاصل می شود.}

          ^{شاعر عین این حال را تصویر می کند: ابتدا می خواهد بگوید که در هنگام وقوع این حال در کجا بوده است. در کجا بودن مهمّ است. عاملی از عوامل اتفاق شعر و اتفاق مکاشفه است. «در زیر سقف بودن» با هرجای دیگر بودن بسیار تفاوت دارد. انسان امروز، مخصوصاً انسان شهری، زندگی اش را سخت وابسته به «زیر سقفها» کرده است. انسان روستایی، هرچند که امروز از بسیاری جهات زندگی اش مانند زندگی انسان شهری می گذرد، باز به اندازۀ انسان شهری وابسته به «زیر سقفها» نیست. سقف در شهر معنای دیگری دارد. آسمان انسان شهری به سقف تبدیل شده است. حتّی موقعی که در خیابان راه می رود، ذهنش همچنان در زیر سقف کار می کند، و چشمهایش آسمان را نمی بیند. و از میان انسانهای شهری، آ نها که پشت میز می نشینند، وابستگیشان به «سقف» از آنهای دیگر بیشتر است، و در اینجا شاعر این موقعیت را با سه کلمۀ «سقف»، «عینک» و «میز» مشخّص می کند. زمان وقوع وقتی است که او در زیر سقف، عینک را از چشمها فروگرفته و بر میز نهاده است، و برای آنکه خود را از محیط جدا کند، یعنی خود را از حالت آمیختگی با مجموعۀ مسلّط، بیرون بیاورد، دستها را روی چشمها گذاشته است تا به پلکها برای بستن و جدا کردن، حصاری قطورتر و مطمئنّ تر داده باشد. او چشمها را با صفت خسته و تنها توصیف می کند. این صفتها در واقع توصیف کنندۀ حالِ خودِ اوست، امّا از آنجا که چشمها دریچه هایی است که از راه آنها این «خود»، با گرفتنهایش از طبیعت و جامعه، ساخته شده است، شاعر صفتهای خسته و تنها را به چشمها نسبت می دهد.}

          ^{«دست» به هر معنایی یگانه رفیق انسان است. دست کارگزار خرد انسان است و انسان با گسترش دست در ابزارهایش همه چیز شده است. از اینها گذشته، امید رهایی انسان نیز به هر معنایی به دستهایش وابسته است، و اگر از همۀ رهاییهای مثبت و سازنده بگذریم، حتّی در موقعی که همۀ راههای رهایی بسته باشد، یا انسان آنها را بر خود بسته بداند، و تنها راه رهایی مرگ باشد، باز همان دست است که به یاری انسان می شتابد و مرگ را به او  یا او را به مرگ تسلیم می کند. و شاعر، یا انسان عامّ شاعر در شعرِ او، خواسته است که با دست، این یگانه رفیق، این امید رهایی، چشمها را، یعنی خود را، منِ آگاهش را از وهمِ نور جدا کند؟ چرا وهمِ نور؟ مگر نور واقعیت ندارد؟ واقعیت دارد، امّا شاعر در کارِ «شناختن» است و در شناختن باید «دقیق» بود، تا آنجا دقیق بود که در همان آغاز تلاش برای «دانستن» باید گفت که حقیقتِ هستی، چشم و چشمۀ هستی تیرگی است، زیرا که نور به خورشید وابسته است، و خورشید فضا نیست، خورشید جرمی است نور افشان در فضای بیکران که واقعیتش ظلمت است. از این گذشته، تیرگی آن مقدار از هستی است که بر انسان ناشناخته مانده است، و نور آن مقدار از هستی است که بر انسان شناخته یا معلوم است، و در مقایسۀ این دو مقدار، بدیهی است که مقدار شناخته در برابر ناشناخته، مقدار نور در برابر مقدار تاریکی تقریباً هیچ است، «وهم» است. پس شاعر به جای نور، می گوید «وهم نور»، یعنی که واقعیت نور را می پذیرد، امّا آن را در مقابل ظلمت نادانسته ها «وهم»   می انگارد.}

          ^{تا اینجا شاعر «وقت» یا «موقعیت» اتفاق افتادن شعر را تصویر کرده است، و بعد می خواهد بگوید که در چنین موقعیتی «منِ آگاه« او چه می خواهد. می خواهد بداند. چشمها را که به «وهم نور» وابسته است، با دستهای خود بسته است، و اکنون در «تیرگی»، در فضای نادانسته ها می خواهد بداند، می خواهد «یک نگاه روشن» به اعماق این تاریکی بیکران انداخته شود، و از این راه نگاه دانستنی به اندازۀ یک جرعه عطش او را تسکین دهد. می گوید «جرعه»، که به نوشیدن و عطش نشاندن ارتباط دارد، امّا جرعه ای که مطمئنّ و محکم باشد، چون جرعۀ دانستن است، و دانستنی که عین توانستن است، نمی تواند «آبکی» باشد، خوب است که این جرعه به اطمینان و محکمی سنگ باشد.}

          ^{و اکنون که «حال» آمادۀ اتفاق افتادن «مکاشفه» است، شاعر خود را در انتظار این اتفاق می بیند، و آن اتفاق می افتد، امّا نه از درون، بلکه از همان «بیرون» که شاعر خود را از آن جدا کرده است. مگر دنیای درون او چیزی کاملاً جدا و متفاوت از دنیای بیرون است؟ مگر در حالی که خود را از دنیای بیرون جدا کرده است، دنیای درون او مجموعه ای دارد ساخته از اجزائی بی ارتباط با مجموعه ای که دنیای بیرون دانسته می شود؟ در این انتظار باز از دنیای بیرون است که «چیزی» مانند پاسخی، یعنی آن «مکاشفه»، البتّه در هیئت صدا از پنجره، از دنیای بیرون، به درون می آید.}

          ^{شاعر عین آن چیزی را که «مکاشفه» در آن نهفته است، تصویر می کند. دو نمونه از صداهایی را که واسطۀ «دانستن» شده است، توصیف می کند، صداهایی که به تعبیری «هاتف» است، «پیغام سروش» است، ندای حقیقت است، زبان مکاشفه است. قیدِ زمانِ «گاهی» تأکیدی است بر اینکه این دو نمونه در شمار بسیار صداها یا پاسخهای دیگر است که انسان، اگر غافل نباشد، اگر خستگی از وضع موجود هوش او را کُند  و کرخت نکرده باشد، همواره و هر لحظه می تواند آنها را بشنود.}

          ^{روی زمین «صدای چکّش آهنگر» را می شنود، که می تواند رمزی یا سمبولی از همۀ صداها و پاسخهای زندگی روزمرّۀ انسان در جامعۀ امروز باشد، و این چکّش در حال ساختن است، نه در زیر سقف خسته و گیج و آشفته بودن. چکّش بی اعتناء به درماندگیهای ذهنی انسان، با همان قدرت و خستگی ناپذیری حیات یا طبیعت، با همۀ «تکرار» شدنهایش، با فراغتی سرد و آهنین در حال ساختن چیز یا چیزهایی است که انسان به اسباب زندگی طبیعی افزوده است تا زندگی را در عین طبیعی بودن، انسانی کند و از حیوانی بودن، یعنی به عهدۀ طبیعت واگذاشتن جدا کند و آسایش انسان را از «تصادفی» بودن درآورد، و آن را به آسایشی «معقول» و «مسئول» تبدیل کند. جای زباله، ناودان، یا لولۀ سیاه بخاری، سه نمونه از چیزهایی که چکّش آهنگر می سازد، با همۀ سادگی و پیش پا افتادگی، استعاره هایی است از همۀ حرکتها و تحوّلها، همۀ امکانات و اطمینانها و آسایشها.}

          ^{و شاعر از زمین به بالا، در آسمان، «صدای گنگ هواپیما» را می شنود، که می تواند رمزی یا سمبولی از همۀ حرکتهای انسان برای جدا شدن از زمین و دست یافتن به سپهر بیکرانه، به ناشناخته های بی نهایت باشد، و در عین حال اشاره ای است به اینکه انسانِ درونِ هواپیما هم با خود همان عالم زمینی خود را دارد، که فقط به عالمی «معلّق» یا موقّت تبدیل شده است، امّا به هر حال این انسان درونِ هواپیما از «تکرار زمینی» رهایی یافته است، و باز این همه یک «تصوّر بیدار» است، یعنی یک آگاهی ذهنی است، و چون حسّی شود، هواپیما در فرودگاه نشسته است و عالم انسان از حالت تعلیق و موقّت بودن در آمده است.}

          ^{و بعد از این دو نمونه صدا، شاعر که زیر سقف با چشمهای بسته در انتظار شنیدنِ پاسخ، گوش می کرده است، صدای مشخّص دیگری نمی شنود، یعنی همۀ صدا ها را درهم و نامشخّص، به صورت «سکوت همهمه» می شنود، و حتّی همین سکوت همهمه را هم پاسخ خود، یعنی همان «نگاه روشن دانستن» می یابد، و اینجاست که مکاشفه کامل شده است، یعنی که سفر انجام گرفته است و ره آورد آن از خستگی و آشفتگی و درماندگی در زیر سقف رها شدن است، بدون روی گرداندن از زندگی به همان صورت که هست، امّا اکنون با آگاه بودن از اینکه هرگاه خستگی و آشفتگی و درماندگی بروز کند، درنگی لازم است تا تصوّر نشود که اینها زندگی است یا در زندگی است، بلکه نتیجۀ کُندی و کرختی آگاهی از خود و برون از خود است، و دانستن با بریدن حاصل نمی شود، بلکه با پیوستن، امّا آگاهانه پیوستن حاصل می آید.}

          ^{و این حرکتی بود از نقطۀ «حال» شاعر در هنگام اتفاق افتادن شعر، گذشتن از ملاحظه و پیوستن به مکاشفه. امّا مکاشفۀ شعری الزاماً همیشه یک دریافت «فلسفی» نیست. آنچه در مکاشفۀ شعری از دیدگاه بسیاری از شعرخوانان و شعر شناسان به «فلسفه» تعریف می شود، با «فلسفه» به معنای یک دستگاه یا نظام فکری در شناخت طبیعت، در شناخت معنای هستی، نیکی و بدی و امثال اینها نیست، بلکه فلسفی بودن مکاشفۀ شعری از هر قرار و قاعده ای، از هر دستگاه و نظامی فارغ است تا برای نگرش و بینش انسان آزادی را به کمال به جا بگذارد.}

                              ^{لندن، دوّم آوریل 1992}  

مهدی جان سلام،

امروز چهارمین روزی است که پری در بیمارستان است و شاید یک هفتۀ دیگر هم او را نگهدارند. در سکوت این تنهایی چند کلمه ای با تو حرف می زنم. ممنونم. با محفلی که پس از سی و سه سالی دور بودن از وطن با اسم من بر پا کرده ای، از یاران پراکنده ای سخن می شنوم که در این مدّت دراز از آنها بی خبر مانده بودم. اشارت یکی از این یاران به شعری بود، به گمانم سرودۀ سال 1337، با عنوان «جادو» که با مصراع «جنگل خاموش» شروع می شود. انگشت شمار بودند یاران همپروازی که در جست و جوی معنیهای نهفته خود را در  آفاق بیرون از تنگنای شناخته های رام و آرام، گم می کردند. در سال 1351، دلتنگ از تنگنای همۀ آشناییها، با آتشی که در درون داشتم، شعری گفتم که فکر می کنم شنیدن آن برای همنسلهای همپرواز تو خوب باشد.

هنگام ادّعا نیست!

                          به محمّد زهری

اکنون

هنگام ادّعا نیست؛

زیرا که با طبیعت

چندان که باید و شاید، جنگیدیم.

پیروزی از کدام طرف بود؟

این را

از ابر و باد،

از آفتاب و زلزله،

                   از مرگ نیز بپرسید.

در این زمان، که مُرسل و نامُرسل

افسانه وار

            گاهگداری به گوشها

محزون و خسته زمزمه ای دارند،

ماییم و ما که در برابر هم ایستاده ایم.

آن گفته ها،

آن کرده ها،

وآن مانده ها برای گفتن و کردن

ما را

از ناتوانی و نادانیمان

پنهان نمی کند.

گر شرمسار هستیم،

از چه؟

ور کینه ای به دل،

یا در گلو خشمی داریم،

از کیست؟

در یادِ ما بجز ما

و این زخمِ شرمساری را پنهان کردن،

و این کینه را به دل افزودن،

و این خشم را

همواره در گلو به تلاطم آوردن،

چیزی نمانده است.

این مایه مان به کف،

این را که از بدایتِ آن اتفاق،

آن حادثه،

-         یا هرچه اش که هرکه بخواهد، می نامد –

                                                 آورده ایم،

تکرارهای مهملِ گوناگون

از یک حکایت است:

یعنی جدال ما

با سایه های خویش

در این طلسم،

               که شاید

اصلاً طلسم نباشد.

میدان اگرچه هست و گشوده ست

از هر طرف،

تا انتهای حمق و ندامت،

                           باری

ما را مسابقه ای

بر عهده نیست.

در روی آینه خوش خندیدن،

یا آفرینِ خود را

در بازگشت، خوش

از کوهها شنیدن،

باید ما را

تا کی به خود بفریبد؟

اکنون

هنگام ادّعا نیست؛

یک دَم درنگ:

زیرا که آفتاب

از دودِ آهِ ما سیاه نخواهد شد؛

زیرا که خاک

با ناله های ما

پرت از مدار نخواهد افتاد؛

امّا دل سیاه

        که دیری ست

پرت از مدار می تپد،

                        آخر

دیوانه می شود.

از خوابهای هول

در غار

تا سربلند نشستن بر ماه،

از باغهای معلّق

تا آشویتس،

ما کارهای بیمزه بسیار کرده ایم.

[زیبایی کلام فریبم نمی دهد؛

دیگر امانِ تفنّن نیست؛

این بانگ تلخِ من به وزن اگر می آید،

یا عادت است،

یا فکر من که در تسلّطِ من نیست

خود از مدار وزن گذر دارد.]

این بانگ تلخ را

در مرگ زار خرّمِ خیّام،

در قصّه های خشکِ دلاشوبِ «سارتر» نیز

                                           شنیدم؛

امّا شنیدنِ آنها،

تا خاطرِ مرا به درد پریشان کند،

از من حواسِ جمع طلب می کرد؛

اکنون که از صفایِ درد پریشانم،

من نعره های سرخ جنون را

در کوچه های باد می افشانم.

برچین بساط رنگ و تجسّم را،

معنای من،

          شکوهِ سادۀ بی درد،

صورت نمی پذیرد:

یا عشق در عبورِ خود از من

رقصی و نغمه ای و کلامی است؛

یا من که از حیات گذر دارم

همچون گذار باد به دریا،

خود را در آبگینۀ او می بینم.

از سایۀ غبار می آییم؛

در روشنایی باران می خندیم؛

برگی به برگ دیگر

با شهوت نسیم سخن می گوید،

و آن را حکایت خود می گیریم؛

با خفتن نسیم،

              حکایت

در جایی از روایتِ خود می ماند،

وآنگاه فصلِ دیگر

از ناتمامی ما

آغاز می شود؛

و این شهوت نسیم که خوابش را

در گاهوارۀ بیداری

با لای لای ما به وجد می آرد،

پلک گشوده اش

سنگین نمی شود.

اکنون

هنگام ادّعا نیست؛

ما را در این مجال مبارک

خوردن بس است و دیدن و خندیدن:

قهقاه!

در جادوی عظیم

وردی،

دودی،

رقصی،

آوازی،

والسّلام!

                                  تهران، 1351

از کتاب «خرخاکیها، یونجه ها و کلاغها»

مهدی عزیز،

سلام. پشتکار تو را می ستایم و برای زحمت رحمت آمیز تو در ساختن و پرداختن این «وبلاگ» پدرانه سپاسگزارم. حالا که تو این محفل را بر پا کرده ای، فکر کردم خوب است که در اوّلین جلسه اش شعر بلند «ناگهان انسان و زمینش» را برای دوستداران «شعر جهانی» بخوانم و آن را به همۀ شاعران ایرانی که هنوز «شعر» می گویند و در دام خسران بار گروهی از متشاعران غربی فارغ از معنی و دلخوش به بازی معمّا سازی در وادی کلمه ها، در نیفتاده اند، تقدیم کنم.

                                               قربانت - کیانوش   

                         ناگهان انسان و زمینش

                                  یک شعر بلند

                                   محمود كیانوش

لندن  2002

در كرانِ شب

               كه بانگِ نور

گاه از نزدیك و

                   گاه از دور

                              می آید ،

و در آن خوف و رجای رنگ ،

                                  پنداری

گرگ میش و

                  میش دارد گرگ می زاید ،

باز من ،

           در مرزِ بیداری

خواب ،

          خوابی سخت وحشتناك می دیدم ؛

ابر می بارید آتش ،

  آتشِ باریده خون می شد ،

خونِ جوشانِ خروشان را

                              روان بر خاك می دیدم.

من در آن موقع چه بودم ؟

یا كجا بودم ؟

                    نمی دانم !

هم خود و آگاه ،

                   هم از خود جدا بودم :

دیدم آنجا ،

             ناگهان ،

            از سینۀ دریا

كوه یا فوّاره ای از آتشِ پیچان

سر كشید و

             بر جهید و

                         رفت بالا ،

                                   رفت تا اوجِ نگاهِ من ؛

ریخت

         پایین ،

ریخت

         پایین ،

ریخت ،

گرداگردِ خود گسترده شد ، گسترده شد ،

             گسترده هایش سرد شد ، خاكستری شد ،

                 سبز شد ، تا دورهای دور ،

تا افقهای خیال انگیز و وهم آلود ،

                                       در خوابِ سیاه من .

در سكوتی كه درنگِ لحظه هایش سخت سنگین بود ،

و گذارِ تلخِ هر لحظه

                       هزاران و هزاران سال

طاقتم را با فشارِ انتظاری گیج می فرسود ،

ناگهان در ظلمتِ گستاخ

كه نگاه از هیبتش پس می زد و می ماند پنهان

                                                     در سرای چشم :

منفجر شد نعره ای و

                            رعد آسا در فضا پیچید ،

نعره ای آمیخته از ناله های درد و

            از فریادهای خشم .

قالبِ تن تنگ شد بر روحم از وحشت ،

وحشت از دیدارِ یك دیوِ سیاهِ هول پیكر ،

                                                 وای !

رؤیتش یكباره سنگم كرد ،

سنگ ،

         صامت ،

                  سرد :

نه دلی ،

          یاا در دلم آوای احساسی ؛

نه سری ،

          یا پرتوِ اندیشه ای در سر  .

چشمهایش كاسۀ خون بود ؛

با نگاهش از درونِ كاسه های خون

رخشه های سبزِ زهرآگین برون می زد ؛

مشتهایش ،

            آن دو گرزِ آهنین را ،

                                    سخت ،

فارغ از پروای جان

                      بر سینه می كوبید :

شاید او اكنون

عقده های دردهای دیرپای بی زبانی را

با شكنجِ مشت بر طبلِ جنون می زد .

ناگهان چشمانِ او ،

                      آن كاسه های خون

شعله ور از خانه بیرون جست و

                                       پیشِ پای او بشكست ؛

نعرۀ عصیانی اش اكنون

از فشارِ دردِ طغیان كردۀ او در گلو بشكست ؛

سینه اش ،

            سنگِ صبورِ او ،

زیرِ پتكِ مشت

 آنچه سنگی و صبوری داشت

    پایان یافت ،

ناگهان ،

          مانندِ یك صندوقِ چوبینِ سیاه ،

                                                 امّا

با صدای انفجارِ زایشِ خورشید

از میان بشكافت ؛

دیوی او خود طلسمی بود ،

                                پنداری ،

كه چنین با قدرتِ عصیان او

                                 در او فرو بشكست .

لاشۀ سنگینِ دیو

                    اكنون

صخره وار ،

              آنجا ،

                    به خاك افتاد :

فارغ از خود ،

                از عذابِ دردهای بی زبان آزاد .

چند لحظه ،

              در سكونِ مطلق هر چیز ،

با سكوتِ انتظاری دلهره انگیز

                                   آكنده ،

رفت و

          آمد ، ناگهان ، بیرون

از شكافِ سینۀ آن دیو

توده ای دودِ سیاه ، امّا

                          درخشنده ؛

تودۀ پیچندۀ دودِ سیاه ،

                            آنگاه

نرم نرمك شد سپید و روشن و شفّاف

با تلألؤهای رنگارنگِ گوهرهای گوناگون .

از میانِ دود ،

               یاا آن پردۀ زیبای جادویی ،

جلوه گر شد نقشِ كامل از نگارستانِ اعجابی ،

شعرِ والا در سرِ دیوانِ اعجازی ،

پیكری آیینۀ رازِ تناسب در جمالِ تن ،

چهره ای در معنی « مِن اَمرِ رَبی » در مقامِ روح

آیه ای روشن .

آمد او ،

          یكپارچه شور و طرب ،

                                     آوازخوان ، رقصان ؛

آمد و

        با یك نظر از دیدنش مبهوت ماندم سخت ؛

بر شگفتی طبیعت مرحبا گفتم ،

بر شكوهِ آفرینش آفرین خواندم !                 

من چه می گویم ؟

                    از او می گویم ،

                                       امّا او

در همان یك لحظۀ اوّل كه پیدا شد

اوی تنها بود ،

                امّا تا به راه افتاد ،

                                     اوها شد .

چند گامی دور شد از لاشۀ دیوِ سیاه ،

                                           آنگاه

اویی از پشتش برون آمد

                              كه با او واقعاً یكسانِ یكسان بود ؛

همچو او می خواند و می رقصید ،

همچو او سرمست و خندان بود :

وَ  از آن پس ،

              با گذشتِ هر قدم ، از پشتِ هر اویی

اوی همتایی برون می آمد و

                                 آن شور و غوغا را فزون می كرد ؛

وه ! چه شوری ،

          وه ! چه غوغایی ،

در بهشت روشن و رنگینِ زیبایی !

وه ! چه دنیایی !

من سبك بودم ،

                  سبك تر از پر و

                                    آرام در پرواز  ؛

چشمِ باز و نیلگونِ آسمان

                              با نی نی اش ، خورشید ،

بودم و

            حیرت زده ناظر

بر شتاب و شورِ اوهای بهشت افراز و غوغا ساز  :

بر زمین جایی نماند

                       از حرفشان و كارشان ،

                              از رقص و از آوازشان ،

                                       از غلغلِ بازارشان

                                                           خالی ؛

خیمه زد موجِ هوسهاشان

بر كفِ آرامِ اقیانوس ؛

كرد آشفته هجومِ تندبادِ آرزوهاشان

خاطرِ بی انتظارِ كهكشانها را ؛

شوقِ جُستن صد برابر بیشتر از یافتن

                                           خرسندشان می داشت ،

یافته ، نا یافته ، همواره می جستند

در كجا و ناكجا

          بی نامها و بی نشانها را ؛

گاه هم در خلسه می رفتند از لذّت ،

لذّتِ گیرا و افیونی خوشخواران و خوشنوشان :

از شكنجه های اندیشه سرِ بی دردشان فارغ ،

از تپشهای هنر دستانِ بی افزارشان خالی !

آه !

ناگهان ، گویی ، ورق بر گشت ؛

خنده ها آمیخت با گریه ،

نغمه ها با ناله شد همراه ؛

در میانِ جمع اوها اختلاف افتاد ،

شیوۀ رفتارشان در زندگی یكباره دیگر گشت :

بردگان ،

          دوزخ نشینان ،

                             از سحر تا شب

نا توان ،

          افتان و خیزان و عرق ریزان ،

زیرِ شلاقِ نگهبانانِ بی آیین ،

دست و پا و پشتشان

                         از زخمهای خونچكان رنگین ،

با شكمهای تهی ،

                    با چهره های زرد ،

چشمها سرخ از فشارِ خشم و

                                  اشكِ درد ،

كار می كردند ؛

از جهان بیزار و از خود خسته ،

                                     از جان سیر ،

در جوانی از عذابِ زندگانی پیر ،

با امیدِ مُردن و یكباره آسودن ،

در پناهِ یأس

               راهِ مرگ را هموار می كردند ؛

و برای مفتخواران ،

                      بیغمانِ آزمندِ ناز پرورده

نعمت از هر گونه و

                       اسبابِ عیش از هر رقم

                                 آماده و انبار می كردند ؛

جمعِ عیّاشان

همچنان در خلوت و امنِ درونِ كاخهای خود

گرمِ عشرتهای پرغوغای از زشتی . . .

                نه ، نتوان دید ،

                                                             چشمم كور !

مستِ لذّتهای كورِ از پلیدی . . . 

                                     نه ، نمی دانم ،

                                                    زبانم لال !

با پلیدیها و زشتیهای خود خورشید را باید

از درخشیدن ،

و به مشتی خاك و دلوی آب

جان و روح و عشق بخشیدن

تا ابد بیزار می كردند ؛

از شقاوتهایشان مبهوت می ماندی و می گفتی :

وای ! این درندگانِ مفسدِ ملعون

خود همان خوبانِ پیشینند ؟

نیك اندیشانِ پاكِ مهرآیینند ؟

كه به اعجازِ نگاه و لطفِ آوازِ خداییشان

روحِ خفته در نهادِ سنگ را بیدار ،

سنگ را گلزار می كردند ؟

لیكن آنها و نگهبانانشان اكنون

مایۀ ننگِ ابد در كارگاهِ آفرینشها ،

و تُفِ نفرین و لعنت بر جبینِ زندگی بودند ؛

در بدی از معنی و حدّ ِ بدی بیرون

رهبری را سخت بر شیطان ،

داوری را بر خدا دشوار می كردند ؛

گاه ،

        نه ، همواره باید گفت و

                                     چه بسیار باید گفت ،

تا به جایی یك پدر با ضربِ شلاقِ نگهبانی

رفته از هوش و رمق ،

        از پای می افتاد ،

و پسر ،

        با انفجارِ هرچه بادا باد

سوی او پرتاب می شد

                            تا كه نگذارد

آن نگهبانِ شقی ،

                   آن آلتِ بیداد ،

نیزۀ سنگین و تیزش را

با نهیبِ شیر ،

امّا خندۀ منحوسِ كفتاران

راست در قلبِ تهی از آرزوی او فرو كوبد ،

نیزه دارانِ پلیدِ از غضب كف بر لب آورده ،

 همچو گرگانِ گرسنه ،

ناگهان ،

           از هر طرف می ریختند آنجا ،

می گرفتند آن پسر را زیرِ آوارِ لگد هاشان ،

زیرِ نیشِ نیزه هاشان ،

        تیغۀ شمشیرهاشان ،

             با غرورِ مرگ ،

و چنان بی وقفه و ممتدّ كه پنداری نه یك تن را ،

بلكه در او واقعاً جمعیتِ یك شهر را كشتار می كردند ؛

پیش از آنكه از سرِ او دست بردارند ،

و از او ،

         آن عاصی گستاخ ،

كیسه ای از استخوانِ خردِ خون آلود

در میانِ پاره های گوشت

پیشِ چشمِ دیگران بر جای بگذارند ،

قلبِ او را در می آوردند ،

با شرابِ سرخ می شستند و

                                       در یك كاسه زرّین

... تا كبابِ خوانِ عی.اشان شود ... ،

                                  تقدیمِ خوانسالار می كردند .

و سپس

          تا هیچكس از خاندانِ او نماند باز :

دل نماند تا نماند داغِ كین پروردنی در دل ،

سر نماند تا نماند فكرِ عصیان كردنی در سر ،

تا از این كیفر ،

از این سركوبِ وحشتناك

 دیگران عبرت بیاموزند ،

آتشِ عصیان و كینه

       در دل و در سر نیفروزند ،

كلبه او را به آتش می كشیدند و

 كسان و بستگانش را ،

از جوان و پیر

                  تا نوزاد ،

رو به روی شعله های آتشِ بیداد

یك به یك سر می بریدند ، آه !

یا شكم بر میدریدند ، آه !

    یا بر دار می كردند !

نه ستم كم شد ،

                    نه هرگز از ستم كس عبرتی آموخت ؛

همچنان كشتار بر پا بود ،

همچنان ، اینجا و آنجا كلبه ها می سوخت ،

تا كه روزی ،

ناگهان ،

          دیدم

نیمه ای از شهر ها و روستاها را در آتش ،

آتشی با شعله های قاهرِ سركش ؛

 نیمۀ دیگر چنان در بندِ شهوتهای عالمسوز ،

و چنان سرمستِ لذّتهای عالمخوار ،

و چنان خرسند از قدرتنماییهای عالمتاز ،

و چنان آسوده خاطر از خطرها

                                    در پناهِ آن نگهبانانِ عالمكُش ،

كه نمی دیدند :

                  آنك فاجعه !

                                با آن نشانه های عالمگیر !

نیمۀ آتش زده

                  در پهنۀ هر روستا ،

                                         هر شهر ،

بر جهنّم ،

           بر جهنّمهای اعماقِ زمین ،

                                         صدها دهان بگشود ؛

راه بر طغیانِ آتش

                     در فرو بلعیدنِ جانِ جهان بگشود :

شد هجوم آور

به سوی نیمۀ دیگر

با شتاب و هیبتِ طوفان

فوج در فوج اژدها،

     چه اژدهاهایی !

پیكر از آتش ،

و نفسهاشان :

شعله های رفته تا خورشید ،

در هوای تفته و خشك از تَفِ دوزخ

اخگرِ مسمومِ یأس و مرگ می پاشید ؛

و در این آشوبِ وحشتناك

از فروكوبیدنِ دُمهایشان بر خاك

زلزله در می گرفت و

                          بند از بندِ زمینِ مُثلۀ مضطر

                                                        جدا می شد ؛

زندگی یكباره در سرتاسرِ خاك و هوا و آب

ناپدید و بی صدا می شد .

وه ! بیا و غفلتِ برخاسته از جهلِ مطلق را تماشا كن !

آن نگهبانانِ پیل افكن ،

نیزه دارانِ زره بر تن ،

با سری از داوری در خیر و شر فارغ ،

با دلی آرام از ایمان به وحی تیغۀ شمشیر ،

ایستاده صف به صف ،

            پهلو به پهلو ،

                 راست ،

گرد بر گردِ حصارِ كاخهای مرمر و آهن ،

پاسداران و پرستارانِ اهریمن . 

وه ! بیا و انتظارِ باطلان از مصدرِ حقّ را تماشا كن :

انتظارِ آنكه یك نیمه جهنّم باشد و آنها

در بهشتِ نیمۀ دیگر

تا ابد با عیش و عشرت در امان باشند ؛

خود سرانگشتی به كاری ،

                              هرچه خُرد و هرچه بی زحمت ،

                                                                  نیالوده ،

در پناهِ این نگهبانانِ خون آشامِ ویرانگر

خاطر آسوده

حاصلِ كارِ همه دوزخ نشینان را ،

مهرآیینان ،

             ستم بینان ،

زندگی تلخانِ مرگِ تلخشان در كام شیرینان ،

حاصلِ جان كندنِ خاموشِ نسل اندر نسلِ اینان را

خورده و نوشیده و پوشیده و پاشیده و

                                              بیداد فرموده ،

بی معارض ،

                صاحبِ عزّت ،

                                خداوندِ جهان باشند !

وه ! بیا ، پایانِ كارِ این شقاوت پیشگانِ جابرِ بیدردِ احمق را تماشا كن :

ناگهان ،

با هجومِ فوج در فوج اژدهای آتشین ،

                                            دیوارهای مرمر و پولاد

دود شد ،

           افشانده شد ،

                            از آن میان گم شد ؛

زلزله ،

        طوفانِ آتش

                       از جهنّم در بهشت افتاد ؛

خاك بی بنیان شد و

                        دریایی از آتش شد و

                                                  دریای آتش در تلاطم شد :

غفلتِ ناشی از عیاشی و خوشباشی

مستشان می داشت ،

                           چندان مستشان می داشت ،

كه سپاهِ فاجعه ناگاه

می رسید از راه و

                     غافلگیر و وحشت بندشان می كرد ؛

بی امان وفرصتِ جنبیدن و جان را به دَر بردن ،

یا نگاهِ حسرتی بر دور و برها كردن و مُردن ،

لحظه ای در حالت و وضعِ همان لحظه ،

با دهانِ باز و چشمانِ دریده

                                سنگشان می كرد ،

با زبانِ شعله های سرخ

لیسشان می زد ،

رنگشان می كرد ؛

لحظۀ دیگر

روی غلغلهای آتش دانۀ اسپندشان می كرد ؛

و زمین ،

          این گوهرِ یكدانه در سرتاسرِ افلاك ،

این نگهدارندۀ جانهای رنگارنگ

                                     در زهدانِ خاك و سنگ ،                                        

كارگاهِ آفرینش ،

                   این نگارستانِ اعجازِ خدایی را

با لهیبِ آتشِ خورشید پروردِ جهنّم

                                        پاك

از بهشتِ زشتِ بی ناموس و بی فرهنگشان می كرد ،

پاك از اندیشه ها ،

     گفتارها ،

     كردارهای گندشان می كرد .

چند لحظه

             یا هزاران و هزاران سال

یكسره روی زمین دریای آتش بود ،

جنگلی از شعله های سرخِ سركش بود ؛

نه نشانی از كسی ،

                      چیزی ،

                               چه روینده ، چه جنبنده ،

مرده یا زنده ؛

نه به جا از كوخهای بردگان مانده

تكّه ای از تیركِ پوسیدۀ بامی ،

پاره خشتِ خامی از آوارِ دیواری ؛

نه از آن تا آسمان سر بر كشیده

                                      كاخهای شوم كرداران

قطعه ای از یك ستونِ مرمرین

                                   از صدستونِ صحنِ ایوانی ،

یا فروافتاده آویزی بلور

                             از چلچراغِ سقفِ تالاری.

آن زمینی كه جهان نامیده می شد ،

                                        رفت ،

در جهنم غرق شد ،

                       نه ،

                            خود جهنم شد ؛

آن جهانی كه نظامِ باطلِ فرمانروایانش ،

آن ددانِ در بد اندیشی و بد خواهی و بد كاری

                                                     هزاران بار

بد تر از ابلیس ،

آفرینش را ،

              خدا را ،

                       بی نهایت دردِ سر می داد ،

رفت و

        نا پیدا شد و

                        آن دردِ سر كم شد .

شعله ها كم كم فرو كش كرد و

                                    سرخی را سیاهی از میان برداشت ؛

دودِ مسمومِ غلیظی در فضا پیچید ،

و فضا را یكسره تا اوج ،

تا وَرای چشمۀ خورشید ،

با سیاهی و سكوتی هولناك انباشت .

من در آن هنگام

خالی از خود ،

                  در میانِ ظلمت و خاموشی مطلق

نقطه ای در مركزِ آگاهی گسترده از هر سو

تا كجا ؟

         تا بی نهایت !

نقطۀ آگاهی من از برون ،

  از ماسوای خود ؛

نقطه ای كه با وجودِ آن همه ریزی و نا چیزی

در فضای گردشِ بی انتهای خود

منظرِ تاریخ را ،

                   تاریخِ انسان و زمینش را

در كمالِ روشنی می دید ؛

من نبودم او ،

نقطۀ آگاهی من بود

كه چنین تصویرِ هستی را ،

وَ در آن ، شاید ،

بازتابِ نیستی را در طلوعِ بی منی می دید .

سرد شد دریای آتش ،

                            منجمد شد ،

                                           سنگِ خارا شد ؛

آن جهانِ زندۀ پر شور و پر آواز ،

آن نمایشگاهِ حیران ماندن از اعجازِ زیبایی ،

صحنۀ دیدار كردن با خدا در رازهای آفرینش ،

                                                      باز        

هیچ شد ،

            هیهات ،

                      هیچستانِ پوچ آباد ؛

پچپچِ سرد و سیاهِ سنگ

                            در گوشِ هوای لال ،

های و هوی بی دلیل و بی روالِ باد

با سكونِ بسته درهای برون بر خوابگاهِ سنگ :

عشق مرد و

               شعر مرد و

                              آفرینش خالی از آوازِ معنا شد .

وَ  در آن هنگام

                    من ،

                        یك نقطه در كانونِ آگاهی

خفته ، امّا خفتۀ بیدار ،

می شدم آهسته دور

                        از صحنۀ كابوس ؛

و زمین ،

           وامانده ،

                      آن پایین ،

از كران تا بیكران

   یك گور

زیرِ یك سنگِ سیاه و زشت و ناهموار

در فضایی تیره و هول آور و منحوس .

وَ  در آن بالا

روحِ آتش ،

    گوهرِ جان و خِرد ، خورشید ،

از غم و

         در ماتمِ مرگِ زمین ،

                                   فرزندِ دلبندش ،

سخت احوالش دگرگون شد ؛

چهره اش ،

             آن از طلا آیینه ای پاك و درخشنده ،

كه فروغِ هفت رنگِ شادی او را

باز می تابید ،

                  اكنون ،

                           خالی از آن لطفِ لبخندش ،

سرخ شد ، سرخ و

                      به سرخی چشمۀ خون شد ؛

و سپس ،

           آن چشمۀ خون نیز

با گذشتِ چند لحظه ،

                          یا هزاران و هزاران سال ،

شد كبود ،

             آنگاه شد یك نقطۀ ظلمانی ناچیز ؛

نقطۀ ناچیزِ ظلمانی

ناگهان

        در ژرفنای بی نهایت رفت و

                                           مدفون شد .

من ،

        همان یك نقطه در كانونِ آگاهی ،

در سیاهی و سكوتِ بی نهایت ،

                                     فارغ از هستی ،

در مدارِ هیچی و پوچی رها بودم ؛

صحنۀ كابوس ،

سرگذشتِ تلخِ انسان و زمینش را

از نخستین دم ،

                  نخستین گام تا فرجام

                                            پشتِ سر نهاده ،

از خود اكنون بندِ هر اندیشه و هر آرزویی را گشاده ،

بی چه و چون و چرا ،

                          بی چند و بی كیی ،

                                               بی كجا بودم ؛

در ضمیرِ نقطه ای خود چنین احساس می كردم

كه نه با دنیای خوابم هیچ كاری هست ،

نه به خاطر هیچ یادی دارم از دنیای بیداری ؛

نه ،

      چه می گویم !

                     نمی دانم !

هرچه گویم بودم ،

                    امّا باز

آنچه بودم ،

              آنچه در احساسِ خود بودم ،

پایۀ دریافتش از عالمِ اندیشه و گفتار بیرون بود ،

پس عبث باشد اگر گویم كه پنداری

هیچ بودم ،

             هیچ و آگاه از همه ،

                                    هیچ و همه ، آری

در خود ، امّا بی خود از خود ،

                                    در خدا بودم !

ناگهان

در سیاهی و سكوتِ بی نهایت ،

                                     باز

منفجر شد نعره ای و

                          رعد آسا در فضا پیچید !

وای !

         گفتم : وای !

     نه دیگر ،

             خدایا ، نه !

باز آن نعره ؟

نعرۀ آن دیو ،

                آن دیوِ سیاهِ بخت برگشته ؟

بی زبان میلیون و میلیون سال

مانده در تنهایی از اندوهِ آن آگاهی خاموش

دردمند ،

         آشفته ،

                  سرگشته ؟

تا كه روزی . . .

                    نه ،

                     خدایا ، نه !

تجربه ،

               این تجربه ،

                     با یك چنین فرجامِ وحشتناك ،

در مَثَل حتّی اگر از روی بازی و هوس باشد ،

تا ابد باید همان یك بار بس باشد ،

تا ابد یك بار ،

                 در سرتاسرِ افلاك !

وای !

        با این نعرۀ دیوِ سیاه ، آیا

راستی كابوسِ انسان و زمینش باز

صحنه صحنه پیش خواهد آمد و تكرار خواهد شد ؟

نه !

      خدایا ، نه !

در چنین حالی

ناگهان آن نقطه در كانونِ آگاهی كه من بودم

با فشارِ وحشتِ تكرارِ این كابوس

نعره ای شد ،

                  منفجر شد ،

                               رعد آسا در فضا پیچید ؛

نعره ای عصیانی و قهّار

كه مرا بركند همچون گردباد از وادی كابوس

در جهانِ راز پردازنده و رمز آفرینِ خواب و

                                                   بیرون برد ،

خسته و آشفته و درمانده و مأیوس

كرد پرتابم به جایی آشنا ،

                               امّا

همچنان آكنده از تنهایی و

                               اندوه و

                                        بیزاری

در جهانِ كهنه و

                   رنج آور و

                                مأنوسِ بیداری .

آفتابِ صبحگاهی ،

                       ناگهان از پنجره در چشمهای من

دامنی از خُرده الماسِ وقیحِ واقعیت ریخت ،

زهرِ خاطرسوزِ آن باخونِ من ،

                                    با جانِ من آمیخت ؛

و هنوز آن نعرۀ دیوِ سیاه و

     نعرۀ من

      داشت

در سرم ،

           سنگین تر از سرتاسرِ هستی ،

                                              طنینش را ؛

و طنینش با تپشهای دلم می كرد

درگذارِ هر نفس تكرار

سرگذشتِ تلخِ انسان و زمینش را .

                                               لندن ، مارس - مه 2002

پس از دیری و دوری سرانجام وبلاگ محمود کیانوش آغاز به کار کرد . نمی دانم، اما انگار پاییز سال 1383 بود .در خانه نشسته بودم .تلفن زنگ زد .همسرم –شهره – برخاست تا گوشی تلفن را بردارد

الو ...بفرمایید

سکوت بود و پس از آن ناگاه چهره شهره شکفت .چالی میان گونه اش نقش بست و خندان تقریبا جیغ کشید:

آقای کیانوش

در ذهنم به دنبال این نام و نشان می گشتم .کیانوش .....چه نام آشنایی ....ذهنم نام ها را مرور می کرد .اما هر چه می جستم  گمگشتگی ام بیشتر می شد .چشمانم به دهان شهره بود.

بله ...بله ...واقعا ممنونم ....خیلی لطف کردید

با اشاره چشم و ابرو ،لبانش جنبید.باید لب خوانی می کردم:

محمد کیانوش

او کیست ؟

آهسته گفتم :شهره جان !محمد کیانوش؟

و باز هم لبانش جنبید: مح...مود

از جا جستم .به او نگاه کردم و به تلفن ....و نا گاه ذهنم به گفت و گوی چند روز پیش از این من و نعمت آزرم بازگشت:

راستی شهره نیز التماس دعا دارد

خوب بگو ..راستی چه طوره؟

خوبه .می گه اگه امکان داره چند تا کتاب کودک، که آن سوها چاپ شده است، برای او بفرستید

مهدی جان .من البته می توانم بروم و ببینم اگر کتابی پیدا می شود برای او بفرستم .اما گمان می کنم در این جا (پاریس) کتاب کودک به زبان انگلیسی کم باشد ..آها... یه کار می کنم ...زنگ می زنم به لندن و از کیانوش می خواهم یاری اش کند.

و حالا کیانوش بزرگوارانه تماس گرفته است .زمانی که برای اولین بار با او سخن می گفتم سه ویژگی در صدایش یاقتم :صمیمیت ، اعتماد به نفس و مهربانی

کیانوش شاعر ، نویسنده ،منتقد، مترجم و نمایشنامه نویس است . انسانی که تجسد وظیفه است به دور از گروه بندی های سیاسی  و ملول از ریا و سالوس و تزویر .این وبلاگ پاسخ اندکی است به تلاش های اندیشمندانه و صادقانه او در چند سال و اندی از جانب من که جزء نسلی است که می کوشد بیندیشد و صادقانه بجوید .

از شما پنهان نماناد .هدف اصلی ام از راه اندازی این وبلاگ به سخن آوردن بیشتر  کیانوش است اگر چه در ظاهر انتشار شعر او را، که متاسفانه در محاق قرار گرفته است، بر پیشانی دارد . دیگر این که این وبلاگ هر ماه با مدیریت من و نظارت کیانوش به روز می شود . در پایان این پست یک شعر  از دفتر آخر او با نام «ای آفتاب  ایران» را تقدیمتان می کنم و امیدوارم این وبلاگ بتواند برای جان های بیقرار و هشیار سودمند باشد.با مهر و دوستی.

غربت

آیینه هاش

             تو را

                   هرگز

در خود نمی پذیرند؛

چشم تو بی پیام و

                     دلت تنهاست.

غربت

امروزهاش

              هر روز

خالی

از انتظار فرداست.

                          13 دسامبر 2001