شعر جهانی

شعری به سه زبان فارسی، انگلیسی و عربی از محمود کیانوش

mahmudkianush — Tue, 22 Dec 2009 09:10:18 GMT

با درود و مهر

عزیزم محمود کیانوش چند شعر فرستاد اما گویا تمامی آن ها را نمی توان بر وبلاگ گذاشت از این رو این بار یک شعر و در پست بعدی دو شعر دیگر از او می گذارم ./ مهدی خطیبی

و اما بخش از نامه ی پر مهر کیانوش را بخوانیم :

مهدی جان، سه تا شعر از کتاب «از پنجرۀ تاج محلّ»، به سه زبان، برایت می فرستم که هر وقت فرصت یافتی، در سایت «شعر جهانی» بگذاری. می دانی که کتاب «از پنجرۀ تاج محل» در سال 1352 در تهران در «انتشارات نیل» با اسم مستعار «پرادیپ اوما شانکار» منتشر شد. این کتاب در انگلستان به ترجمۀ انگلیسی خودم منتشر شده است. ترجمۀ عربی آن را یک شاعر و مترجم کُرد عراقی به نام «جلال زنگ آبادی» انجام داده است و در یک مجلّۀ عربی در آمریکا انتشار یافته است. درجۀ خوبی ترجمه را خوانندگان «عربی دان» خواهند دانست. به هر حال، فکر کردم که خوب است این سه شعر به صورت «سه زبانه» در سایت بیاید. چند تا تصویر هم در ارتباط با شعر اوّل که «مجدلیۀ عذرا» است، برایت می فرستم تا یکی از آنها را انتخاب کنی و در بالای شعر بگذاری. «مجدلیۀ عذرا» ترکیبی است که من از «مریم عذرا»، مادر عیسی، و «مریم مجدلیه» ساخته ام.

مجدلیۀ عذراء

نالۀ ملتمسانه اش را که می شنوی

کوچک ترین سکّۀ تهِ جیب را

با غرورِ یک مسیح دروغین

همچون شفایی پوک نثارش می کنی.

صدای سرفه اش

که آهنگ وحشت دارد،

سینه ات را سخت می خراشد،

و تو بر خاک تف می اندازی

و سیلابی از چرک و خون

تو را دنبال می کند.

وقتی که فاصله، رشتۀ نالۀ او را در هوا می بُرّد،

تو هنوز بیمناکِ آنی

که صدایت در سینه به طلسم نشسته باشد؛

به اطراف می نگری،

و چون خود را تنها می یابی،

طلسم را می شکنی و یک بار، دوبار، ده بار می گویی:

«مریم عذرا گناهانش را ببخشد!»

و پی در پی بر سینه صلیب می کشی.

امّا از یاد برده ای که او

در کوچه های جوانی تو

با سخاوت آفتاب می گذشت

و گناهان تنها و یتیم را به زیر دامن می گرفت.

با قلب مریم،

با دستهای مسیح،

با گیسوی مجدلیه،

با رحمِ مغبونِ همۀ خواهران او

و با حنجرۀ همۀ پرندگان خوش آواز

در میکده های مبروص،

در معبدهای فتنه و فریب

با الهامِ اندامش در رقص

و مکاشفۀ خونش در آواز

همۀ معلولانِ از خود خستگی را شفا می داد.

حنجره اش دروازه ای بود

به سینه ای بیکران

که شب در آن بود و ستاره هایش

و دریاها و جنگلها

و عشق.

مجدلیۀ عذرا گناهانت را ببخشد!

MAGDALENE THE VIRGIN

When, with the pride of a false Christ,

You hear her beseeching moans,

You take out from the bottom of your pocket

The smallest coin you can find

And give it to her as a hollow remedy.

The sound of her coughs,

The maddening music,

Gives your chest a deadly scratch,

And you spit on the ground,

And a flood of pus and blood follows you.

When her moaning

Dies away in the distance

You are still tormented by the fear

That your voice might have died in your throat;

You look around,

And as you find yourself alone,

You break the deadly spell

And say once, twice, ten times:

“ May Mary the Virgin forgive her sins!”

And cross yourself again and again.

But you have forgotten

That she used to pass

Through the streets of your youth

With the generosity of the sun,

Sheltering the lonely, orphaned sins

Under her skirt.

With the heart of Mary,

With the hands of Christ,

With the hair of Magdalene,

With the cheated wombs of all her sisters

And with the throats of the sweetest songbirds,

In the taverns of leprosy,

In the temples of temptation and deceit,

With the inspirations of her body in dancing,

And the revelations of her blood in singing,

She used to cure all who were suffering

From the disease of self-tiredness.

Her throat was a crystal gate

To a boundless heart of gold,

The abode of the night and stars,

Of the seas and forests,

And of love.

May Mary Magdalene forgive your sins!

المجدلية العذراء

أنّى يتناهَ أنينها المتوسّل إليك؛

تنثرْ في قعر جيبك العملات الصغيرة

كالشفاء الأجوف بكبرياء مسيح زائف!

إن سعالها الموحش الأنغام

ليخدش صدرك بقسوة

ويقفوك سيل من القيح والدماء

كلّما تبصق على الأرض

وكلّما يشدّ المدى

خيط أنينها بالهواء؛

تتوجّسْ خشية أنْ يتحجّرَ

صوتك المطلسم في صدرك

فتتلفّت حواليك

وحيث تجد نفسك وحيداً

تحطّم كل الطلاسم

وتروح تكرر مرّة.. مرّتين..عشر مرّات:

«إغفري خطاياها يا مريم العذراء»

بينما ترسم علامة الصليب على صدرك

لكنك قد تناسيت

كيف كانت تجتاز أزقّة فتوّتك

بسخاء الشمس

وتنوء وحدها بالأوزار

فهكذا هي الشافية

بقلب مريم،بيديّ المسيح،بضفائر المجدليّة

بالأرحام المغبونة لكل شقيقاتها

بحناجر كل الطيور الشجية الترانيم

في الحانات البرصاء

ستبريء العليلين من كل داء

بإلهام قدّها عند الرقص

ومكاشفة دمائها عند الغناء

في معابد المكائد والفتن!

أجلْ

فقد كانت حنجرتها

بوّابة لصدر بلاتخوم

يحتضن الليل والنجوم

ويكنّ الحب والغابات والبحار

فلْتغفر المجدلية العذراء خطاياك.

(ترجمۀ جلال زنگابادی)

دو شعر از محمود کیانوش(اشراق و تهران )

mahmudkianush — Mon, 02 Nov 2009 11:46:47 GMT

ENLIGHTENMENT

For Elizabeth & Henna Rudguard

I was standing in the garden,

Looking at the face of Winter:

A tree, at his tallest height,

But old, old,

very old,

With his dreams,

dark and cold,

All empty of new leaves

Of new blossoms;

Left with no vision of hope

To see another Spring.

Suddenly I shuddered

By the hammering of a woodpecker,

But the bird was only in my head

And the sound was the delightful greetings

Of my young neighbour’s little girl

Who was tapping on the window pane,

With a smile so vast

That engulfed the whole universe:

A smile shining with eternal life

In a never-ending Spring.

I waved at her

With a remembering hand,

And smiled at her

With a new feeling in my heart,

And then I left the garden.

Mahmud Kianush

17 October 2009

اشراق

صبحگاهی سرد و تاریک و گرفته،

در حیاطِ کوچکِ خاموش،

در کنارِ باغچه،

تنها و افسرده،

چشم،

بی شوقِ تماشا،

مات

بر سکونِ چهرۀ گنگِ زمستان:

یک در خت اینجا

بر درنگِ مُنتهای قامتِ خود ایستاده،

خسته و آزرده از دردِ کهنسالی ست:

صحن رؤیاهاش سرد و ساکت و تاریک،

خالی از نو رُستگی در منظرِ برگ و شکوفه،

خاطرش در بسته بر امّیدِ یک دیدارِ دیگر

با بهارِ دیگری که تا زمستان می رود،

آماده،

می آید ...

و همیشه خواهد آمد...

ناگهان من

با صدای کوبه هایی دلشکاف و خشک،

شاید از منقارِ تیز دارکوبی شوخ

در هراس افتادم و لرزید سر تا پام!

با خیالِ جست و جوی آن پرنده

چشم را، بیهوده، در هر سو دواندم؛

آن صدا در ذهن من از دارکوب،

امّا

در حقیقت پیک و پیغام و سلامی بود

از سرانگشت ظریف بچّۀ همسایۀ خوب نجیب من:

با چه شوری،

با چه احساسی

- تا نگاهم را به دیدارش برم بالا

و سلامش را بگیرم، -

داشت پشت پنجره بر شیشه می کوبید؛

با چه لبخندِ درخشانِ بزرگی که،

بنامیزد!

عالمِ پایین و بالا را

سراسر

می گرفت وُ

روشنی و خُرّمی می داد وُ

یکباره جوان می کرد،

در بهاری پاک و بی پاییز

زندگی را جاودان می کرد!

من، دلم آمد به خود،

دستم به یاد آورد و بالا رفت

و لبم،

چشمم،

دلم،

دستم،

زد به روی دخترک لبخند،

و دلش که از محبّت یافت اطمینان،

با دلی خرسند،

به درون خانه برگشتم.

محمود کیانوش

18 اکتبر 2009

Tehran

Beautiful and ugly

Like a bush in bloom,

In a corner of Paradise,

Near the border of Hell;

A Persian jasmine

Grafted on an Arabian thorn:

This is my hometown,

Tehran.

A very long time has passed

Since it stood on its feet,

Content, yet restless,

In the shade of Mount Damavand,

The Height of pride,

The Vow of steadiness,

The head of the eternal Dynasties of Stone

With a crown of Snow

In the castle of the Sun.

It could well remain

A great green village,

And with exuberant streams,

In its narrow lush valleys,

It deserved to be the place

Adam chose for his Descent;

But there came the demon of greed,

With passion for grandeur,

Who pitched a towering tent

In our great green village,

And his hand of a thousand fingers

Stretched it, stretched it from all sides,

And forced it to expand

Even to Barrenness,

Beyond the bounds of Destitution,

Down the pit of Vulgarity.

Mahmud Kianush

تهران

زیبا و زشت

چون بوته ای شکفته

در مرزی از جهنّم،

بر دامن بهشت؛

پیوندی از شقایق

بر ساقۀ مغیلان:

این است شهر من

تهران!

دیری ست پا گرفته،

خرسند و بیقرار

جا گرفته

در سایۀ دماوند:

آن استوار،

آن سربلند،

فرمانروای سلسلۀ بی زوال سنگ،

با تاجِ برف،

در قصر آفتاب.

او خوب می توانست

یک قریۀ گشاذۀ خُرّم باشد؛

با چند جویبارش،

در چند درّۀ کوچک

جای هبوط حضرت آدم باشد؛

امّا

افسونِ آز

یا شهوتِ بزرگی آمد،

در قریۀ گشادۀ خُرّم

خرگاه زد؛

یک دست بود و هزار انگشت،

سفره وار بازش کرد؛

از هر کنار

تا خشکی و خرابی،

تا ابتذال درازش کرد!

تهران - 1348

بخشی از فصل «تخیّل» از کتاب منتشر نشدۀ «شعر، زبانِ کودکی انسان»

mahmudkianush — Mon, 31 Aug 2009 04:43:18 GMT

درخت زیتون تنها

شعری از آنتونیو ماچادو

... و من از همین تخیّلِ خّلاق سخن می گویم که آفرینندۀ انسانیتِ آدمیان است، و آفرینندۀ جهان است، آفرینندۀ اندیشه و زبان است، یعنی آفرینندۀ شعر است. و این تخیّل در جریان پدید آمدنِ هر شعری دو حر کت دارد: یکی حرکتی طولی با مضمون که کالبد حیاتی شعر است، و دیگری حرکتی عرضی با هر جزء شعر، یعنی با کلمه ها و ترکیبها و جمله ها، که پاره پارۀ آن کالبدِ حیاتی را می سازند. مثلاً اگر یک شعر را در تمامیتِ آن یک موجود جاندارِ کامل، یک انسان، بینگاریم، تخیّل از یک سو آفرینندۀ این انسان است به صورت موجودی که حیاتی کامل و مستقلّ، و نیز روح و خرد و شخصیتی خاصّ داشته باشد، و وقتی که در برابر ما ایستاد، و ما با چهرۀ برونی و درونیِ او آشنا شدیم، بتوانیم او را متمایز از همۀ انسانهای دیگر به یاد بسپاریم و به یاد بیاوریم؛ و از سوی دیگر تخیّل سازندۀ عضوها و جزء های این انسان است، و اینها باید در روابط ساختمانیِ خود در کالبد آن انسان تناسب و هماهنگیِ کامل داشته باشند. برای روشن تر دیدنِ این موضوع به شعری با عنوان «درختِ زیتونِ تنها» از آنتونیو ماچادو (Antonio Machado)، شاعر و نمایشنامه نویس اسپانیایی (1939-1875)، نگاه می کنیم:

آن سوی بیشۀ زیتون

کنار چشمه

درختی تنها

که سایه اش

(زیتونِ مهمان نوازی)

پناه می دهد به مردِ اندیشناک،

به آبِ زلال؛

در کنارۀ سپیدِ راه

باشد که الهه آتنه (1)

با چشمهای دریا رنگش به سبزی تو (ای زیتونِ عهد باستان)

برکت بخشد. (2)

شاعر، آفرینندۀ شعر، در بیشۀ زیتون، که درختهای بسیار در کنار هم ایستاده اند، درختِ زیتون نمی بیند، بیشه می بیند، چنانکه مثلاً ما وقتی که در خیابانی شلوغ می گذریم، فرد نمی بینیم تا او را با خصوصیاتش در ذهن بیاوریم، جمعیت می بینیم، که صورت و سیرت مشخّصی ندارد. امّا شاعربا تخیّلِ آفرینندۀ خود، در بیرون از جمعیتِ درختهای زیتون، درخت زیتونِ تنهایی را می بیند تا بتواند از «زیتونیتِ» آن سخن بگوید؛ تا بتواند ما ر ا به تماشای چهرۀ «فردیتِ» زیتون بخواند. این تکدرخت که باید وظیفۀ نمایشِ «زیتونیت» را به عهده بگیرد، باید در مناسب ترین مکان جای داشته باشد، چنانکه «آدم» که سر سلسله و اسطورۀ آدمیان است، در مناسب ترین مکان، یعنی بهشت، واقع شد. درخت با آب پیوند حیاتی دارد، و مناسب ترین جا برای او کنارِ یک چشمه است. می دانیم که زیتون در سر زمینهای گرم و آفتابی می روید، در جاهایی مثل یونان، ایتالیا، فلسطین. در این سر زمینها «سایه» در روزهای گرم تابستان پناهی است آسایش دهنده و لذّت بخش، و درخت زیتون موجودیتش در ارتباط با زندگیِ انسان معیّن می شود. پس درخت زیتون، با شاخسارِ انبوهِ خود، سایه ای دارد که انسان را در هنگام تابش تند و بیتاب کنندۀ خورشید به پناهِ خود دعوت می کند، و با این دعوت، زیتون مهمان نواز است. امّا انسانی که در تابشِ عطش خیز و عرق آورِ خورشید به سایۀ درخت زیتون پناه می برد، در آن سایه به آبی زلال نیاز دارد تا هم آن را به سر و روی بزند و تازه شود، هم آن را بنوشد تا تشنگی را بنشاند. پس شاعر درخت زیتونِ کامل و والای خود را، در چشم انداز تخیّل، در کنار چشمه، در کنار آب زلال، می بیند.

امّا همان طور که آن درختِ زیتون تنهاست، و در تنهاییِ خود مظهر «زیتونیت» دانسته می شود، پناه گرفتن در سایۀ او هم باید در یک انسانِِ تنها به تصویر در آید، در نمونۀ کامل و والای «انسانیت»، و چنین انسانی با «اندیشناک» بودن توصیف می شود. و باز سایۀ تکدرخت زیتون نه تنها به انسانِ اندیشناک، بلکه به آب زلال هم پناه داده است. مگر این آب نیست که به زیتون حیات می بخشد؟ پس چرا در تخیّلِ شاعر درخت زیتون است که به آب چشمه پناه می دهد؟ بله، درست است که حیاتِ زیتون از آب است، امّا در اینجا شاعر می خواهد ارزش پناه دهندگیِ سایه را ممتاز کند، و سایۀ درخت زیتون است که آب زلال را در تابش سوزنده و بخار کنندۀ خورشید در پناه گرفته است. آب در

چشمه بودنش، در آب بودنش، نیازمندِ پناه سایه است، و بدونِ این پناه دگرگون می شود، بخار می شود، ابر می شود، یعنی که در آبی و چشمگیِ خود می میرد.

و امّا زیتون، از نعمتِ سایه اش که بگذریم، یکی از مهمّ ترین و قدیم ترین مایه های حیات، انسانِ کشاورز و دامپرور بوده است، و در زندگی بشر ارزشی برابر یا حتّی بیش از گندم داشته است. انسان میوۀ زیتون را می خورده است، و روغن آن را نه تنها می خورده است، بلکه برای روشنایی در شب، سوختِ چراغ می کرده است. در نیمۀ دوّم شعر «درخت زیتون تنها» می بینیم که تخیّلِ شاعر او را به اسطوره ای دیگر راه می نماید. شاعر به سر زمین یونان می رود، به سر زمین جزیره و دریا و آفتاب و زیتون. به گذشته های دورِ این سر زمین می رود، به عصر خداها و اسطوره ها، عصری که انسان خود و هستی را با اسطوره ها باز آفرینی می کرد، و با اسطوره ها به پیوندهای خود با طبیعت معنایی انسانی می داد. به همه چیز اجازۀ ورود به جهان اسطوره ها داده نمی شد، و هر چیز برای ورود به این جهان باید در زندگی انسان ارزش والایی می داشت، چنانکه به اسطوره های آفرینش در میان قومهای گوناگون گیاهانی مانند گندم، سیب، ذرّت، و انجیر راه یافته است.

از زیتون در قرآن چندین بار، و در سورۀ «النّور» با عنوان «شجرۀ مبارکۀ زیتون» یاد شده است: «خدا روشنایی آسمانها و زمین است؛ روشنایی او در تشبیه به چراغدانی می ماند که در آن چراغی است، چراغ در شیشه ای است، و شیشه چنان است که گویی ستاره ای است درخشان، فروزان از درخت مبارک زیتون، که نه شرقی است، نه غربی، و روغن آن روشنایی می بخشد، هرچند که آتش به آن در نگرفته باشد، روشنایی بر روشنایی...» (3)

و در سورۀ «المؤمنون» که خدا در آن از نعمتهای بخشیده به انسان سخن می گوید، می خوانیم: «و ما از آسمان [از ابر] به اندازه باران فرو فرستادیم، پس آن را در زمین ساکن گردانیدیم، و هر آینه می توانیم آن را باز پس بریم. آنگاه با آن برای شما باغهای خرما و انگور پدید آوردیم؛ و در باغها میوه های بسیار هست، و شما از این میوه ها می خوری. و درختی در کوه سینا می روید که روغن می دهد و نان خورش برای خورندگان» (4)، و در سورۀ «التّین» در آیه های اوّل و دوّم به انجیر و زیتون، و نیز کوه سینا (5) سوگند یاد می شود.

با توجّه به این ارزش والای زیتون است که شاعر، آنتونیو ماچادو، در افق تخیّل خود، نمایی از اسطورۀ «آتنه»، الهۀ خرد و حکمت و حامی هنرها و حرفه ها در اساطیر یونان را می بیند، به ویژه در رابطۀ «آتنه» با «درخت زیتون». در دایرة المعارف کالی یر» (Collier’s Encyclopedia) دربارۀ نام دیگر این الهه آمده است که «او با آب پیوند دارد، و از این روست که به او لقبِ تریتوجینیا (Tritogeneia) داده شده است، و «trit-» کلمه ای است در زبان یونانی باستان گویا به معنی آب.» (6)

امّا «هسیود» (Hesiod، هزیودوس، Hesiodos)، شاعر قرن هشتم پیش از میلادِ یونان، در «شجره نامۀ خدایان» (Theogony)، در روایت داستانِ عجیبِ تولّد «آتنه» گفته است: که او در کرانۀ رود «تریتو» به جهان آمد. و گفته اند که تریتو یا تریتون در یونان باستان رود یا دریاچه ای در حوالی آتن می بوده است. با توجّه به همین لقبِ «آتنه»، یعنی تریتوجینیا ست که بعضی او را الهۀ آب و دریا دانسته اند.

در مجادله ای که میان «آتنه» و «پوسایدون» (Poseidon، پوزئیدون)، خدای دریاها، دربارۀ دارندۀ حقّ فرمانروایی بر شهر «آتن» و نگهبانی از آن در جامعۀ خدایان پیش می آید، «آتنه» در برهان خود به سببِ ارزانی داشتنِ نعمت زیتون به مردم آتن بر «پوزئیدون» پیروز می شود. و آنتونیو موچادو در شعر «درخت زیتونِ تنها» دُعایش این است که «آتنه» به سبزی و شکوفایی و باروریِ درخت زیتون برکت ببخشد. «آتنه» که در کنار رود، یا دریاچه، یا چشمه سار زاده شده است، در سر زمین جزیره و دریا و آفتاب و زیتون، چشمانی به رنگِ دریا دارد، و رنگ دریا، با نیلگونیِ مایل به سبز، همرنگ برگها و میوۀ زیتون است، و شاعر از چشمهای «آتنه»، یعنی از چشمۀ عنایت او می خواهد که به سبزی زیتون برکت بخشد.

و به پیوندهای نهفتۀ تصویرها یا استعاره های شعر که بنگریم، حیطۀ معنای آن بسیار وسیع تر می شود، زیرا که انسانِ تنهای اندیشناک، به تعبیری خودِ شاعر است، و برای میوۀ اندیشه اش از الهۀ خرد و اندیشه و هنر، برکت می خواهد.

می بینیم که تخیّلِ آنتونیو ماچادو در جریان پدید آوردنِ شعر «درخت زیتون تنها» در حرکتِ عرضی چگونه هر جزئی از شعر را همچون خشتهای عمارتی بر هم چیده است، و چگونه در حرکتِ طولی، مضمون را در کالبد حیاتیِ شعر کمال بخشیده است و عمارت را تمام کرده است. اگر از خود بپرسیم که تخیّلِ آنتونیو ماچادو در ساختنِ این شعر از کجا و چه چیز آغاز شد، یا به عبارت دیگر مایۀ «الهام» او چه بود، یافتنِ پاسخی منطبق با واقعیت کاری است دشوار، و با درنگِ پژوهشگرانه هم به هر پاسخی برسیم، در حدّ حدس می ماند، هر چند که ممکن است که یکی از حدسها عینِ واقعیت یا نزدیک به واقعیت باشد؛ و در یکی از این حدسها من ماچادو را می بینم که در جایی از سر زمین زیتون خیزِ خودش؛ اسپانیا، هنگامی که تنها از جاده در حوالی زیتون زاری می گذرد، نگاهش به درخت زیتون تنهایی در کنار چشمه ای یا جویباری می افتد، و در موقعیت روحی و فکری ای که در آن هنگام دارد، با تداعی معانی در حیطۀ ملّی و فردی، و با مایه ای که از فرهنگِ جهانی اندوخته است، گام به گام پیش می رود و شعر را به کمال می آفریند.

و این نقطۀ آغازِ شعر، یا جرقّۀ الهام، چیزی است که هیچ ترتیب و قاعده ای را به خود نمی پذیرد، و برای هر شعر به صورتی خاصّ آن شعر پیدا می شود، و من قبلاً در ای گفتار از آن با عنوان «اتّفاقِ دیدار با شعر» یاد کردم و می توانیم آن را «حدوث شعر» نیز بنامیم.

________________________________________

1- آتنه یا آتنا (Athene) در میتولوژی (اساطیر) یونان، نظیر مینروا (Minerva) در اساطیر روم، الهۀ حکمت ، صلح، حامی هنرها و حرفه ها.

2- Antonion Machado, Penguin Modern European Poets, London, 1963.

3- قرآن، سورۀ «النّور»، آیۀ سی و پنجم.

4- قرآن، سورۀ «المؤمنون»، آیه های هجدهم، نوزدهم و بیستم: «وَأَنزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً بِقَدَرٍ فَأَسْكَنَّاهُ فِي الْأَرْضِ وَإِنَّا عَلَى ذَهَابٍ بِهِ لَقَادِرُونَ * فَأَنشَأْنَا لَكُم بِهِ جَنَّاتٍ مِّن نَّخِيلٍ وَأَعْنَابٍ لَّكُمْ فِيهَا فَوَاكِهُ كَثِيرَةٌ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ * وَشَجَرَةً تَخْرُجُ مِن طُورِ سَيْنَاء تَنبُتُ بِالدُّهْنِ وَصِبْغٍ لِّلْآكِلِينَ *

5- قرآن، سورۀ «التّین»، آیه های اوّل و دوّم: «وَالتِّينِ وَالزَّيْتُونِ* وَطُورِ سِينِينَ»*

6- Collier's encyclopedia, Macmillan Educational Co., New York, London, New York, 1989.

پروازهای ساکن

mahmudkianush — Fri, 10 Jul 2009 15:13:14 GMT

امشب، خواب که آمد، از او بخواه که در روشنایی چراغ به انتظار بماند. پشیمانیها و حسرتهای گذشته را در گذشته ای که دیگر نیست، فروبگذار؛ همۀ نگرانیها و آرزوهای آینده را به آستان آینده ای که هنوز نیست، بسپار؛ و خود را از میان هیاهوی سیاه و تلخی که پیکر آگاهی تو را همچون عقابی گرسنه از هم می درد، بیرون بیفکن و بگریز. بام خانه درگاه آسمان است در مرز خاک، بی دغدغه ای از تاریخ، بی غباری از خاطره. به بالا نگاه کن. به نخستین ستاره ای که چشمت را گرفت، نگاه کن. به ستاره نگاه کن تا ستاره در چشمت بنشیند. در چشمت به ستاره نگاه کن تا چشمت ستاره شود. نگاه کن تا فاصلۀ دهها هزار سال غفلت از میان برخیزد.

فاصلۀ دهها هزار سال غفلت از میان برخاست. اکنون مردی میانه سال را می بینم که ساعتی است در بستر به انتظار خواب در تقـّلاست. بستر او دریایی است طوفانی که تلاطمی هولناک دارد و در این سفر روح، به قایق جسم او لحظه ای قرار نمی دهد. ذهنش او را در جنگل انبوه و تاریک اندیشه های در جدال سرگردان کرده است، زیرا که برای حفظ دلخوشیهای دیروزش باید فردا از چند آشنا و دوست پیوند ببرّد.

با آنها در برون از پهنۀ دلخوشیها گهگاه تا صحنۀ آفرینش هستی پروازهایی داشته است. در این پروازها صدای خدا را شنیده است. در صدای این چند آشنا و دوست خدا را دیده است. امّا اکنون دیگر ادامۀ پیوند با آنها مرز امتحان است و او در محنت انتخاب افتاده است. دلخوشیهای او شیرین و سکرآور است. روح او را به اندازۀ جسمش کوچک می کند تا او به آرامش خرگوشی برسد که رؤیایش با سبزی زمین و نیلگونی آسمان می درخشد و از سایۀ مسموم عقاب خالی است. دلخوشیهای او بار دلش را سبک می کند، امّا او اکنون در مرز امتحان از سنگینی بار ذهن در سکوت خود فریاد می زند.

شرط حفظ دلخوشیهای او اعتقاد بریدن از اصالت و زیبایی آن پروازهاست که تا دیروز خسته اش نمی کرد، دلهره اش نمی داد، در خاطرش ملالی نمی انگیخت؛ پروازهایی که برایش هر لحظه شورانگیزتر می شد، نیرو افزاتر می شد، آرامش دهنده تر می شد، و هرگز معنای خطر را به ذهنش نمی آورد. در این پروازها بود که یکبار با وجد و هیجان بزرگترین کشفها فریاد زد: «من شبم، من همۀ ستاره هایم. من خاکم، آبم، آفتابم. من هیچم، من همه ام!»

امّا اکنون یاد آن پروازها در ذهنش با معنی خطر شعله ور می شود و روحش را که به کوچکی جسمش شده است، می سوزاند و بیتاب می کند. به او چه بگویم؟ بگذار از محنت انتخاب بگذرد. در مرز امتحان باید تنهایش گذاشت. اگر فردا آن چند آشنا و دوست غیبتش را احساس کردند، او را در تابوت دلخوشیهایش به خاک فراموشی بسپار. انگار که گنجشکی خواب عقاب دیده بود. از بام خانه فرود آی. خواب در روشنایی چراغ در انتظار است.

لندن – 17 اوت 2007

کلامِ تو/THY WORDS

mahmudkianush — Mon, 25 May 2009 18:35:18 GMT

کلام تو

برای علی اوحدی اصفهانی

باری، کلام تو

نه آیه های مبهمِ خاموش است

محبوس در کتابهای مقدّس،

نه جای جای،

هر از چندی

از نای منجیانِ گمشده آوازی!

آری، تو

با نور و رنگ سخن می گویی؛

خاموشیِ تو سیاهی است.

گاهی که من

آسوده،

بر لبِ جوباری

تنها نشسته ام،

و پای من،

برهنه،

در آب بوسه های خنک می نوشد،

آن زمزمه که می شنوم،

از توست.

گاهی که باز تنها

در جنگلی شکفته

گشت و گذاری دارم،

و عطرهای خوشِ جاودانگی

در سینه با نفسم

می آمیزد،

آنجا تویی که در آوازی

با صدهزار نغمۀ شیرین

در وصف این بهشت که هرگز

بی ما نبوده است.

امّا همینکه می اندیشم،

امّا همینکه سخن می گویم،

این عالمِ بزرگ تورا

آشفته می کنم:

چندانکه خود صدای تو را دیگر

نمی شنوم!

Your Words

For Ali O Esfahani

Thy words are not silent signs

Caged in the pages of the sacred books;

Nor are they voiced,

here and there,

By the lost saviours.

Thou speakest by light and colours,

And darkness is Thy silence.

Sometimes Thou murmurest

When I am sitting by a stream,

My bare feet drinking

The cool kisses of water.

And sometimes Thou singest

With thousands of melodies,

All blissful messages

Of a paradise never lost,

When I am walking alone

Through a forest,

Breathing the scents of eternity.

Only when I think and talk

Thy whole universe

Falls into confusion

And I hear Thee no more.

سپیدی ، سیاهی / تازه ترین سرودۀ دو زبانۀ محمود کیانوش

mahmudkianush — Mon, 27 Apr 2009 18:10:29 GMT

سیاهی، سپیدی

از دیرباز

همواره گفته اند

که در زیر آسمان

رنگی

بالاتر از سیاهی نیست؛

امّا اگر دُرُست ببینیم،

رنگ نه،

چیزی مگر خیالِ واهی

نیست!

این دیوِ رنگ خوار

هر لحظه روشناییِ عالم را

در خود به نیستی

تهدید می کند؛

با هیبتِ سکون و سکوتش

انسان را

از عشق،

از خدا

نومید می کند.

شاید

باید همیشه گفت که رنگی

زیباتر از سپیدی

نیست؛

این رنگِ مهربان

در جلوه اش نشانی

از ترس و ناامیدی

نیست.

رفتارِ او

با رنگهای دیگر

رفتارِ مادری ست

که پنداری

آنها همه

زاییدگانِ اویند،

نورِ برون دمیده

از دیدگانِ اویند.

شاید

باید بگوییم:

«سیاهی

بی رنگ است!

امّا

بالاتر از سپیدی،

زیباتر از سپیدی

رنگی نیست!

محمود کیانوش

1 آوریل 2009

Colour-devouring Demon

“There is no colour beyond Black!”

A hopeless proverb

Of ancient times,

But still in use as widely as ever!

Though, if we look

Long and deep enough into it,

What we see is nothing

But an empty illusion.

Not a moment passes

Without this colour-devouring Demon

Threatening the light of all the Universe

With absolute annihilation;

The mysterious dismay of its solid silence

Deprives mankind

Of all faith in Love,

Of all hope in God.

Perhaps we must always say

That there is no colour

More beautiful than White.

The shining looks

Of this benevolent mother

Never inspires fear and despair.

With her treatment of other colours

She seems to be their loving mother,

And they the light of her eyes.

Perhaps we ought to say:

“ Black is not a colour!

But there is no colour beyond,

Or more beautiful than white.

Mahmud Kianush

1 April 2009

افتادنِ جام The Fall of the Glass

mahmudkianush — Sat, 21 Mar 2009 00:58:53 GMT

افتادنِ جام

با یاد تقی و رامین

اینک:

دستی که پیدا نیست،

جام بلورینی که پیداست،

آنگاه طوفانِ خروشی

در گوش

خاموش،

در چشم،

امّا،

فریادِ گُنگِ انفجاری،

با التهابِ عشق،

با دردِ زاییدن،

در دور دستِ کهکشانها.

یک لحظه سرخ از خشم،

آنگاه

در جایی از بیجاییِ سردِ سیاهی،

از خود تهی،

پُر از تباهی،

از معنی و از نام رستن:

یعنی صدایِ ساکتِ افتادنِ جام

پیش از شکستن!

محمود کیانوش

12 مارس 2009

The Fall of the Glass

In memory of Taghi and Ramin

Behold:

The invisible hand,

And a crystal goblet visible

In all its beauty;

And then

A tempestuous cry,

Not perceptible to ears,

But in eyes

The dumb bang of an explosion

In the far away galaxies,

With the fire of love

And the agony of labour.

One moment glowing red with anger,

And then forlorn,

Somewhere in the cold nowheredom of darkness,

Empty of itself,

And full of futility:

Freedom from all meanings and names:

It is all the silent sound of the falling goblet

Before meeting with doom,

And shattering away.

Mahmud Kianush

12 March 2009

شبگیر

mahmudkianush — Sun, 08 Mar 2009 18:28:18 GMT

شبگیر

در جایی تبریک هشتاد و یکمین سال تولد هوشنگ ابتهاج «سایه» را خواندم. به یاد سال 1330 افتادم که «سایه» بیست و چهار ساله بود و شعر «شبگیر» را گفته بود. من در آن زمان هفده ساله بودم، شعر می گفتم و داستان می نوشتم. . وقتی که شعر «شبگیر» را خواندم، معنای شعر نو در برابر چشم ذهن و دلم، مثل یک درخت سبز و پر شکوفه پدیدار شد:

دیگر این پنجره بگشای که من

به ستوه آمدم از این شب تنگ!

دیرگاهی ست که در خانۀ همسایۀ من خوانده خروس،

وین شب تلخ عبوس

می فشارد به دلم پای درنگ.

هنوز هم که بیش از پنجاه و شش سال از آن زمان می گذرد، هر وقت اسم «سایه» را می شنوم، این شعر را به یاد می آورم و زیرلب زمزمه می کنم. شاید دلیلش این باشد که شعر «سایه» خیلی بیشتر از شعر «نیما یوشیج» می توانست در شاعرهای نوجوان آرمان جوی آزادیخواه آن زمان تأثیر داشته باشد، چون هم زبان فارسی در اختیار او بود، هم ساختن نظم روان را خوب یاد گرفته بود. می کوشید که از زبان پروردۀ «سعدی»ها بهره بگیرد و خود نیز در پرورش آن سهمی پیدا کند. با زبان فارسی زندۀ بالنده جنگی نداشت. با زبان نمی خواست شعر را نو کند. دنبال معنیهای نو می گشت و معنیهای نو در شعر او زبان خود را پیدا می کرد. او هم مثل «نیما یوشیج» آرزو داشت که در خانۀ او ، ایران، هم خروس بخواند و صبح آزادی بدمد، و این را نوجوانهایی مثل من به آسانی از شعرش می فهمیدیم.

«سایه»، بر عکس «نیما یوشیج» معتقد نبود که شعر باید «آسان» گفته شود و «مشکل» فهمیده شود. شعر او آسان فهمیده می شد، امّا او در ساختن آن رنج بسیار می برد. «سایه»، بر عکس «نیما یوشیج» معتقد نبود که استاد سخن سعدی «علاوه بر اشتباهات لغوی، ... هیچگونه تلفیق عبارت خاصّی به کار نمی برد. مثل اینکه هیچ معنی و منظور تازه نداشته است... و غزلیات او شوخیهای بارد و عادّی است... و عشق او یک عشق عادّی است برای همۀ ولگردها و عیِاشها و جوانها هست...». «سایه» مثل «نیما یوشیج» فقط ستایشگر «حافظ» نبود و مثل خود «حافظ» به «سعدی» هم ارادت داشت. وقتی که با مضمونی تازه و بکر و با زبانی روان و دلنشین می گفت:

صبح می خندد و باغ از نفس گرم بهار

می گشاید مژه و می شکند مستی خواب...

صدای «سعدی» را می شنیدیم که گفته بود:

صبح می‌خندد و من گریه کنان از غم دوست،

ای دم صبح چه داری خبر از مقدم دوست؟...

گفتم که همیشه با شنیدن نام «سایه» به یاد شعر «شبگیر» او می فتم. این را هم بگویم که عنوان این شعر برای ما، علاوه بر معنی «سحرگاه»، معنی دیگری هم به ذهن می آورد. می دانستیم که بعد از «شبگیر» باید «صبح» بیاید، چنانکه مثلاً در این بیت «فردوسی» می آید:

به شبگیر چون بردمید آفتاب

سر نامداران برآمد ز خواب...

امّا می دیدیم که «شبگیر» در زمانۀ «سایه» درنگی دراز داشته است، چنانکه گویی نمی خواهد به صبحی که همه در انتظار آنند، بپیوندد. پس در حیطۀ معنای این «شبگیر» در واقع شب فضای زندگی جامعه را گرفته است. انسان این زمانه «شبگیر» شده است. با این معنی بود که «پردۀ شبگیر» را در شعر به «خفقان» تعبیر می کردیم.

اینها که گفتم شاید چند تایی از واسطه هایی بود که شعر «سایه» را در سال 1330 برای ما نوجوانهای هفت سال از «سایه» کوچکتر، آشنا و پذیرنده می کرد، امّا در همان سال قلعۀ شعر «مرغ آمین»، که آن را یکی از شاهکارهای «نیما یوشیج» دانسته اند، به علُت زبان و ترکیب کلامی که داشت، ما را به خود راه نمی داد و بیگانه می ماند:

و بیابان شب هولی

که خیال روشنی می برد با غارت

و ره مقصود در آن بود گم، آمد سوی پایان

و درون تیرگیها، تنگنای خانه های ما در آن ویلان،

این زمان با چشمه های روشنایی در گشوده است...

هر چند که ردّی از مؤانست «نیما یوشیج» با لسان الغیب، «حافظ» را در این پاره از آن شعر می دیدیم:

در این شب سیاهم گم گشت راه مقصود

از گوشه‌ای برون آی ای کوکب هدایت ...

با این چند کلمه، با شوری که در آن دوره داشتیم، شوری که همچنان چیزی از آن در جایی از دلم مانده است، هشتاد و یکمین سالروز تولد «هوشنگ ابتهاج» (سایه) را صمیمانه به او تبریک می گویم. هر جا که هست، تندرست و شاد بماناد. آمین.

محمود کیانوش

لندن – 8 مارس 2009

نقدی بر کتاب « Persian Love Poetry » یا «شعر عاشقانهُ فارسی»

mahmudkianush — Fri, 20 Feb 2009 05:50:18 GMT

کتابسازی، یا معرفی شعر عاشقانۀ فارسی؟

شناساندن فرهنگ ، هنر و ادبیات فارسی به خارجیان ، چه به همت بیگانگانی انجام بگیرد که زبان فارسی را خوب می دانند ، چه به همت ایرانیانی که یک زبان خارجی را خوب آموخته اند، برای هر ایرانی فرهنگ دوستی شادی آوراست، و او را در دل سپاسگزار این همت می کند . اما اگر کسی که برای این همت شوق و انگیزه ای دارد ، بی آنکه از مایه و دانشی درخور این همت برخوردار باشد ، دست به چنین کاری بزند ، نتیجۀ کارش چیزی خواهد بود که هر ایرانی فرهنگ دوستی را سخت آزرده جان خواهد کرد، چنانکه در دل بگوید : ای کاش چنین کسی این قدم را در راه شناساندن نمونه ای از ادبیات فارسی به بیگانگان بر نداشته بود، زیرا که کار او در مقام یک نمونه، ادبیات فارسی را در ذهن خواننده خارجی حقیر و واپس مانده و بی ارزش خواهد کرد .

با این مقدمه کوتاه، می خواهم چند کلمه دربارۀ کتابی بگویم با عنوان Persian Love Poetry یا «شعر عاشقانه فارسی» که آن را موزه بریتانیا منتشر کرده است . شعرهای این کتاب را یک بانوی ایرانی به نام « وستا سرخوش کرتیس» انتخاب کرده و به انگلیسی برگردانده است، و این بانو در بخش سکه های اسلامی و ایرانی موزه بریتانیا کار می کند، اما ظاهراٌ در تهیه این کتاب یک بانوی امریکایی به نام شیلا کنبی (Sheila R. Canby) با او همکاری داشته است، که او هم با تخصص در زمینۀ ایران اسلامی از کارکنان موزه بریتانیاست .

البته از کتابی که موزه بریتانیا در ردیف سایر «سوونیرها» یا «یادگاریها» یا «سوقاتها» با مینیاتورهای رنگین و کاغذ و چاپ لوکس، برای فروختن به دیدارکنندگان موزه تهیه می کند، نباید انتظار یک کتاب جامع را داشت و باید آن را به عنوان یک نمونۀ کوچک پذیرفت، اما نمونه، اگر مثلاٌ تکۀ کوچکی از پرنیان باشد، باید بتواند نمایندۀ اصالت و مرغوبیت این پارچه باشد، وگرنه کسی با ملاحظه تکّه ای کرباس بد بافته، که نام پرنیان بر خود داشته باشد، اشتیاقی به داشتن جامه ای از آن نشان نخواهد داد .«وستا سرخوش کرتیس» خود در مقدمۀ کتاب می گوید : «این کتاب کوچک را نباید با دیده یک مجموعۀ جامع از شعرهای عاشقانه فارسی نگاه کرد. برگزیدۀ کوچکی است که امیدواریم خوانندگان را به بررسی بیشتر در گنجینۀ ادبیات فارسی تشویق کند .» اما اگر ما خود را به جای یک خوانندۀ متوسط انگلیسی زبان هم بگذاریم، به او حق می دهیم که با خواندن ترجمۀ این شعرها، اصلاٌ شوقی به بررسی بیشتر در گنجینۀ ادبیات فارسی پیدا نکند، و کتاب را مجموعۀ سی و هشت نقاشی مینیاتوری بینگارد که در صفحۀ مقابل نقاشی چند بیت شعری هم به زبان فارسی با ترجمۀ انگلیسی افزوده شده است .

پیش از آنکه دربارۀ انتخاب شعرها و ترجمۀ انگلیسی آنها چیزی بگویم، یادآوری می کنم که «وستا سرخوش کرتیس» در مورد بیشتر شعرها این محدودیت را داشته است که شعرهایی متناسب با نقاشیها انتخاب کند، و ضمناٌ متن فارسی و ترجمۀ انگلیسی هیچ شعری از یک صفحه تجاوز نکند و حتی همین یک صفحه هم برای توضیحات لازم دربارۀ تصویر مقابل خود جایی بدهد .

شاعرانی که از آنها یک یا چند بیتی برای هر صفحه انتخاب شده است ، به ترتیب عبارتند از رودکی ، رابعه ، فردوسی ، فرخی سیستانی ، فخرالدین گرگانی ، بابا طاهر عریان ، عمر خیام ، امیر معزی نیشابوری ، انوری ابیوردی ، نظامی گنجه ای ، مهستی گنجوی ، مولوی ، سعدی ، حافظ ، جهان ملک خاتون ، خواجوی کرمانی ، نصیبی گیلانی ، ایرج میرزا ، میرزا یحیی خان سرخوش ، فروغ فرخ زاد ، شهریار ، فریدون مشیری ، لیلا کسری افشار ، سیمین بهبهانی ، هما کاتوزیان ، ناهید یوسفی ، و پروین جهانبانی . وقتی که با دقت تناسب بین نقاشیها و شعرها را می سنجیم، به این واقعیت می رسیم که رعایت این تناسب نمی توانست برای مؤلف کتاب محدویتی الزام آور باشد ، چنانکه او در مورد شاعران معاصر هیچگونه محدودیتی نداشته است. مثلاٌ از لیلا کسرا افشار این شعر ، یا پاره ای از یک شعر را آورده است :

گفتم همیشه نیمکتی است

زیر یک درخت

و در سکوت عارفانۀ یک باغ

و نگفتم که بی تو باغ می میرد .

و تصویری که برای صفحۀ مقابل این شعر انتخاب شده است ، مردی مغول چهره را نشان می دهد ترکش و شمشیر بر میان بسته، که بر صخره ای در فاصلۀ شاخه ای بی رنگ و بی جلوه از یک درخت ودو بوته گل وحشی و یک پروانه به بزرگی بوته های گل، نشسته است ، یک پایش را روی پای دیگرش انداخته است و ربابی به دست دارد و در حال نواختن آن است . از نیمکت و زیر درخت بودن و سکوت عارفانۀ باغ خبری نیست . تنها محدودیتی که در مورد این شعر ملاحظه می شود، این است که اصل شعر دوازده مصراع بوده است و همۀ آن به انگلیسی برگردانده شده است ، اما به علت کمبود جا در صفحه ، هشت مصراع از فارسی آن حذف شده است. بنابر این خوانندۀ انگلیسی که زبان فارسی نداند، تصور می کند که زبان فارسی در ترجمه به زبان انگلیسی سه برابر می شود، و خوانندۀ فارسی زبان هم از خواندن تمام شعر محروم می ماند و برای بقیۀ آن باید به آنچه از ترجمۀ انگلیسی در می یابد اکتفا کند . اگر رعایت کمال زیبایی در صفحه آرایی حاکم نمی بود ، می توانستند از فاصله های سفید مانده کمی بکاهند و تمام متن فارسی شعر را بیاورند . همین عدم رعایت تناسب تصویر با مضمون و اضطرار حذف قسمتی از شعر فارسی به نفع صفحه آرایی درمورد چند شعر دیگر هم پیش آمده است .

محمد مختاری کتابی دارد با عنوان « هفتاد سال عاشقانه » در 868 صفحه ، شامل گزیده ای از شعرهای عاشقانه دویست شاعر معاصر از سال 1300 تا 1370 که می توانست به مؤلف در انتخاب شعرهای بهتری از شاعران معاصر کمک کند . شاید محدودیت آشنایی مؤلف با شعر معاصر یا دسترسی نداشتن او به کتابهای شعر معاصر موجب شده است که مثلاٌ از فریدون توللی ، نادر نادرپور ، احمد شاملو ، مهدی اخوان ثالث ، سیاوش کسرایی ،هوشنگ ابتهاج ، نصرت رحمانی ، محمود کیانوش ، اسماعیل خویی ، شفیعی کدکنی ، منصور اوجی ، و مانند اینها که بهترین شعرهای نو عاشقانه را سروده اند ، نمونه ای نیاورد و جای آنها را به کسانی مثل پروین جهانبانی ، ناهید یوسفی ، نصیبی گیلانی ، جهان ملک خاتون ، و میرزا یحیی خان سرخوش بدهد . از این گذشته وقتی که می خواهد از شاعری مشهور عام مثل فریدون مشیری شعری انتخاب کند ، شعر «کوچه» را انتخاب می کند که معروف ترین شعر عاشقانه اوست ، و می دانیم که بسیاری از مردم فریدون مشیری را با لقب «شاعر کوچه» می شناسند . انتخاب درست است، اما نه برای چنین کتابی، چون شعر جدید غزل نیست که بتوان یک بیت از آن انتخاب کرد . هر شعری چه کوتاه ، چه بلند یک مضمون دارد و قالبی درخورد آن مضمون ، مگر اینکه کسی از حیث مضمون غزلی گفته باشد در قالبی جدید و هر چند مصراع آن مضمونی مستقل باشد، و شعر «کوچه» شعری تقریبا روایی است و 46 مصراع دارد و نقل کردن چهار مصراع از آن بنا بر هیچ اصلی روا نیست .

و حالا از همه مهمتر باید دربارۀ ترجمۀ انگلیسی این شعرها سخنی گفت . از اولین شعر کتاب شروع می کنم که رباعی ای است از رودکی یا منسوب به رودکی :

با آنکه دلم از غم هجرت خون است ،

شادی به غم توام ز غم افزون است ؛

اندیشه کنم هر شب و گویم یا رب:

هجرانش چنین است ، وصالش چون است ؟

که اگر مؤلف می خواست واقعا مرتبۀ عشق را از دید «رودکی» و بلندی اندیشۀ او را به خوانندۀ انگلیسی زبان نشان دهد ، باید مثلاٌ این دو بیت را انتخاب می کرد :

روی به محراب نهادن چه سود ،

دل به بخارا و بتان طراز ؟

ایزد تا وسوسۀ عاشقی

از تو پذیرد ، نپذیرد نماز !

که به قول علامه شبلی نعمانی ، مؤلف کتاب «شعرالعجم» ، مضمون همین دو بیت سراسر دنیای شعری حافظ را در بر می گیرد، و من اضافه می کنم که همین دو بیت نظامنامۀ شعر عاشقانۀ عرفانی است . از انتخاب که بگذریم، می بینیم که مصراع چهارم چنین ترجمه شده است : « Here is separation and there is connection »، یعنی «هجر این است و اتصال آن است» یا «این هجر و این اتصال (ارتباط)» . برای وصال یا وصل به معنی پیوستن عاشق به معشوق کلمۀ connection به کار نمی رود . در این مورد از فعل to unite و از اسم union استفاده می شود . از این گذشته رودکی، با مقدمه ای که دربارۀ شور عشق و سوز هجر می آورد، در مصراع آخر می گوید : اگر غم هجران معشوق می تواند او را چنین شاد کند ، پس شادی حاصل از وصال او چه قدر خواهد بود ؟

در چند بیتی که از فردوسی، از زبان تهمینه در عشقش به رستم نقل و ترجمه شده است، این بیت را داریم که در آن تهمینه می گوید :

همی روز روشن نبینم ز درد

بر آنم که خور شید شد لاجورد .

لاجورد، علاوه بر سنگی قیمتی به رنگ آسمان، و همچنین ماده ای معدنی به رنگ آبی روشن که از آن در ساختن رنگ نقاشی و رنگرزی استفاده می کنند، در ادبیات کلاسیک مترادف «کبود» به کار رفته است. تهمینه که ازدرد یا سوز عشق روز را روشن نمی بیند، می گوید که برای او انگار خورشید سیاه شده است، و فردوسی برای آوردن قافیه ای در ردیف «درد» به جای سیاه یا کبود کلمه «لاجورد» را به کار می برد . مترجم در بیان مفهوم مصراع چنین مشکلی نداشته است، با وجود این گفته است: The sun has turned to lapis lazuli for me که یعنی خورشید برای من به لاجورد تبدیل شده است، و این لاجورد در انگلیسی همان سنگ قیمتی است به رنگ آبی روشن و درخشان .

از فرخی سیستانی شعر بسیار زیبایی انتخاب شده است که بعد از قرنها هنوز تازه و دلنشین مانده است :

خواستم از لعل او دو بوسه و گفتم

تربیتی کن به آب لطف خسی را

گفت یکی بس بود ، اگر دو ستانی

فتنه شوی ، آزموده ایم بسی را

عمر دوباره است بوسه من و هرگز

عمر دوباره نداده اند کسی را.

مترجم مصراع دوم بیت اول را، یعنی «تربیتی کن به آب لطف خسی را»، به این صورت برگردانده است: «Raise this mean creature with this kiss» که فارسی آن می شود : « این مخلوق (موجود) حقیر (خسیس ، پست ، رذل ، خبیث) را با این بوسه برآور (برکش، پرورش بده)، که همۀ لطف شعری آن از میان رفته است . بوسه همان آب لطف و مهر و پرورندگی را برای عاشق دارد که باران برای گیاه . عاشق خود را در برابر معشوق پایین می آورد و «خس» می خواند ، یعنی خار و گیاه هرزه ، که آب لطف بوسه معشوق می تواند آن را پرورش بدهد و به گل تبدیل کند . این مصراع فرخی ما را به یاد این بیت سعدی می اندازد :

باران که در لطافت طبعش خلاف نیست ،

در باغ لاله روید و در شوره زار خس .

و مراد فرخی سیستانی همین «خس» است ، نه «mean » . مترجم تقریباٌ در همۀ شعرها به ترجمۀ لفظ به لفظ پرداخته است ، نه مفهوم به مفهوم ، و ترجمۀ لفظ به لفظ به هیچوجه برگردان شعر به زبان دیگر نیست. در همین شعر فرخی «عمر دوباره» را یکبار به «second life» ترجمه کرده است و یکبار به « another life »، در حالی که لطف و قدرت کلام به این است که «عمره دوباره»، تکرار شود تا منطق زیباشناختی بیان حفظ شده باشد .

از چند بیتی که از «ویس و رامین» فخرالدین گرگانی آورده شده است ، به این دو بیت توجه می کنیم :

درآورده به ویسه دست رامین

چو زرین طوق گرد سرو سیمین

گر ایشان را بدیدی چشم رضوان

ندانستی که نیکوتر از ایشان .

مفهوم بیت دوم این است که «اگر چشم رضوان، فرشتهُ نگهبان بهشت یا دربان و باغبان بهشت، بر ویس و رامین می افتاد، نمی دانست که کدامیک از دیگری نیکوتر و زیبا تر است» ، یعنی هردو به یک اندازه زیبا بودند . مترجم این بیت را به این صورت به انگلیسی برگردانده است :

If they were seen from Paradise

No one would have been more beautiful

که فارسی آن می شود : «اگر از بهشت به آن دو نگاه می کردند، هیچیک زیباتر از دیگری نمی بود» . احتمالاٌ چون به ذهن مترجم نیامده است که «رضوان» در این بیت مراد خود بهشت نیست، بلکه فرشتۀ نگهبان بهشت است، بیت را به این صورت ترجمه کرده است . شاید اگر مترجم با ادبیات کلاسیک فارسی آشنایی بیشتر می داشت ، می دانست که شاعران کلاسیک بیشتر «رضوان» را به همان معنی دربان یا باغبان بهشت به کار برده اند . به این چند نمونه توجه می کنیم :

از فردوسی : ز خوبان همه بزمگه چون بهشت

تو گفتی که رضوان بر او لاله کشت .

از سنایی : هر روز جهان خوش تر از آن است چو هر شب

رضوان بگشاید همه درهای جنان را .

از سعدی : رضوان مگر سراچهُ فردوس بر گشاد

کاین حوریان به ساحت دنیا خزیده اند ؟

و از حافظ : بیا ، بیا که تو حور بهشت را رضوان

در این جهان ز برای دل رهی آورد .

در این کتاب از یک غزل حافظ این سه بیت انتخاب شده است :

گفتم غم تو دارم ، گفتا غمت سر آید

گفتم که ماه من شو ، گفتا اگر بر آید

گفتم ز مهر ورزان رسم وفا بیاموز

گفتا ز ماهرویان این کار کمتر آید

گفتم که بر خیالت راه نظر ببندم

گفتا که شبرو است او ، از راه دیگر آید .

ترجمۀ شعر حافظ بسیار دشوار است، و کمتر کسی موفق شده است که از آن برگردانی شایسته، با همۀ ظرافتهای لفظی و معنوی آن، با همۀ استعارات و کنایات آن، ارائه بدهد ، اما اگر کسی بخواهد این کار را سهل بگیرد و آن را لفظ به لفظ ترجمه کند ، آنچه حاصل می شود، حرفهایی است ساده، مبتذل و گاه مسخره، و در همین ترجمهُ لفظ به لفظ هم اگر مترجم عبارات را نتواند درست بخواند و درست بفهمد، نتیجهُ کار گناهی است نابخشودنی. در ترجمۀ لفظ به لفظ این سه بیت حافظ، اولاٌ مترجم «گفتا» را که به سوم شخص غایب اشاره دارد، دوم شخص مخاطب گرفته است. ثانیاٌ مصراع «گفتم که بر خیالت راه نظر ببندم» را ترجمه کرده است: « I said I wanted to hold your attention » ، یعنی « گفتم من می خواهم توجه تو را جلب کنم » . خیال صورت ذهنی است و نظر نگاه است، و در این مصراع مراد از خیال صورت ذهنی معشوق است، و نظر چشم یا نگاه ذهن است، و شاعر به معشوق می گوید : « من راه نگاه ذهنم را بر صورت یاد تو می بندم » ، و به همین دلیل است که معشوق می گوید: « یاد یا خیال من دزدی است شبرو، که اگر در ذهن یا دل را بر او ببندند ، از راهی دیگر ، مثلاٌ از بام وارد می شود . ضمناٌ شبرو بودن خیال معشوق اشاره به این واقعیت هم دارد که فکر و خیال معشوق در هنگام فراق معمولاٌ شبها بیشتر عاشق را گرفتار خود می کند و او را بیدار نگاه می دارد .

موارد نادرستی و نارسایی ترجمۀ لفظ به لفظ این کتاب خیلی بیش از اینهاست و من آوردن همین چند نمونه را کافی می دانم . متأسفانه در چاپ شعرهای فارسی هم غلطهایی پیش آمده است. «پس پرده اند» ، «پسش پرده اندر» شده است ، و «همه جامه بر خویشتن بردرید» ، «همه جامه بر سر خویشتن بر درید »، و « لیلی گفتی و سنگ خوردی»، «لیلی گفتی و سنگ خوری»، و «آن کس که نه عاشق و نه معشوق کسی ست»، « آن کس که نه عاشق و معشوق کسی ست » و مصراع «آسمان همچو صفحهُ دل من» از شعر فروغ فرخ زاد ، شده است «آسمان چون صفحهُ دل من» .

در پایان می گویم که اگر از دید کسانی کتاب « Persian Love Poetry » یا «شعر عاشقانهُ فارسی» ، با توجه به شرحی که در معرفی آن آمد ، می تواند غنیمتی باشد ، از دید من غنیمتی است برای کسانی که از تنورهای گرم استفاده می کنند و خمیر خود را به آن می چسبانند ، یا به عبارت دیگر برای بازاری گرم، کتابسازی می کنند .

محمود کیانوش

کتاب با نگاهی دیگر /بخش چهارم و پنجم : نیشابور و شیراز

mahmudkianush — Sun, 25 Jan 2009 04:16:18 GMT

کتاب با نگاهی دیگر را می توانید از اینجا دانلود کنید

( فرمت :word)

نيشابور

شكّ و يقين

در گردشِ اين جهان، به ديدارِ دگر،

افتاده ام امروز به شكّ بارِ دگر:

بينم كه به چيزي نتوان داشت يقين

جز خوردن و خوابيدن و آن كارِ دگر.

در حكمِ طبيعت

در حكمِ طبيعتيم و محكوم به زيست؛

جُز پيروي از خواستِ او راهي نيست:

تا خواستِ اوست آنچه دل مي خواهد،

اين گفتنِ «من دلم چنين خواهد» چيست؟

صبح است

هستي ست، مگو چه رمز و رازي دارد!

صبح است و هواي دلنوازي دارد:

همچون دلِ من، به شاخساران، هر برگ

در نور و نسيم اهتزازي دارد.

فردا كه شود

صد سال از اين پيش همين بود جهان؛

از مردمِ آن عهد نمانده ست نشان:

اي صاحبِ امروز، تكبّر مفروش،

فرداكه شود، رفته اي از يادِ زمان!

نوميد مباش

هستيم و مجالِ ديدنِ هستي هست،

شادي و غمِ بلندي و پستي هست:

گر نيست مجالِ ماندن و دانستن،

نوميد مباش، پوچي و مستي هست.

مرگ نيست

تا زندگي ام اميدِ هستي دارد،

تا چشم و دلم هواي مستي دارد،

افسانۀ مرگ را ندارم باور،

هرچند كه تن روي به پستي دارد!

خود خواستن

خود خواستنم تيغِ خود آزاري شد؛

رهتوشۀ سربلندي ام خواري شد؛

خنديدم و عمر را به بازي بردم،

چون باختمش، پاسخِ من زاري شد.

نوبت

با خندۀ صبح دخترِ غنچه شكفت،

شد با پسرِ نسيم در گفت و شنفت:

از غم نشنيد هيچ و از مرگ نگفت،

چون نوبتِ او رسيد، در خاك بخفت!

پاسخ

من آمده ام، خوشا، خوشا آمدنم؛

در بودنم از ستاره سر بر زدنم:

بهتر كه نبود با من، اي مردِ حكيم،

نه آمدنم، نه بودنم، نه شدنم.

خوابِ دراز

يك عمر به شورِ شهوت و خشم و نياز

بيدار سپرده راهِ پُر شيب و فراز:

ناگاه كني نگاه بر پهنۀ راز،

بيني كه گذشته بود يك خوابِ دراز!

پيادۀ هيهات

بر اسبِ هوا پيادۀ هيهاتم،

فرزينِ من عقل وُ من از او شهماتم؛

مخلوق، همه فرشته از بي عقلي،

ديوانه من وُ اشرفِ مخلوقاتم!

بي سرنوشت

دانم كه من از زمين به در آمده ام،

در سلسلۀ نوعِ بشر آمده ام:

اين آمدنم تصادفي بيش نبود،

بي هيچ نوشته اي به سر، آمده ام.

تنها وطن

دانم كه زمين مادر و معشوقِ من است،

در پهنۀ اين سپهر تنها وطن است:

گفتن كه از اين وطن، چو فرمان برسد،

بايد بروم، قصّه به هم بافتن است.

آمد شدن

تا دامنِ خاك و مهرِ خورشيد به جاست،

تا زنده زمين به ياريِ آب و هواست:

هستيم و نه مرگ، بلكه آمد شدني

در بينِ دو فصل موجبِ هستي ماست.

با چشم خرد

با چشمِ خرد به صحنِ هستي نگري،

بيني نه رباطِ دو دري، نه سفري؛

ما را نه به غربتِ زمين آمدني،

نه رفتن از اين وطن به جاي دگري.

قرارِ قطره

گُم كردۀ من منم كه پيدا نشوم

تا از همه بي نياز و تنها نشوم:

من قطره ام و قرارِ خود را جويم،

غم نيست كه دريا بشوم يا نشوم!

خواب و خيال

از عمر چه شصت و هشت سالي بگذشت!

بهتر كه نگويم به چه حالي بگذشت!

كافي ست بداني كه سري چرخاندم،

ديدم كه چو خوابي و خيالي بگذشت.

عاشقِ زهدان

كور است زمين و عاشقِ زهدانش،

رحمي نكند به جانِ فرزندانش:

مي زايد و مي بلعدشان، اين مادر

شاد است به آبستني الآنش!

در چشم من

در چشمِ مني كه گنبدِ مينايي،

گردونۀ رمز و رازي و زيبايي:

تا بسته شود چشمِ من، اي سرگردان،

بيهوده اي و پوچي و ناپيدايي!

بدرود، جهان!

از من به تو و خلقِ تو بدرود، جهان!

از رنجِ شما جانِ من آسود، جهان!

در خاك منم فارغ از اين غم كه چه بود

از زندگي دو روزه مقصود، جهان!

استراحت

باري سفري بود دراز و دشوار،

شادي و غم و لذّت و رنجِ بسيار:

اكنون كه رسيده ام به اينجا، خسته،

بايد به گذشته بنگرم ديگر بار!

در باغِ شگفتِ زندگي

ماييم و جهان هست و مجالِ قدمي،

در باغِ شگفتِ زندگي چند دمي:

دانم كه ندانم از كجا آمده ام،

شادم كه مرا از اين نظر نيست غمي!

فراموشي

خواهم كه به ناگهان بَرد خواب مرا،

در خواب شوم برگ و بَرد آب مرا؛

گويم به فراموشي شيرينِ سپيد:

«اي راحتِ روحِ خسته، درياب مرا !»

اخگرِ خُرد

ديروز، در اضطراب، فردا شد و رفت،

امروز خيال و وهم و رؤيا شد و رفت:

از آتشِ اين اجاق يك اخگرِ خُرد

در ظلمتِ بيكرانه پيدا شد و رفت!

فراموشم كرد

خورشيد مرا از رَحمِ خاك آورد،

بر دامنِ سبزِ او به نازم پرورد:

وقتي كه شكفتم و بهارم بگذشت،

بسپرد به بادم و فراموشم كرد.

در چشمِ پدر بزرگ

درچشمِ پدر بزرگ ديدم سخني

ديروز كه رفت از جهان با كفني:

در چشمِ من امروز نِوه ديد و نخواند،

مي گفتمش: «اي دريغ، فردا تو مني!»

عارفانه

آن شوخ كه با شيشه مرا ساخته است

بنشسته و سنگ بر من انداخته است:

اكنون كه شكسته ام در اين بازي تلخ،

خندم خوش از اينكه من نه، او باخته است!

آنگه هيچ

راهيم و نظاره ايم و آنگه هيچيم؛

چشميم و ستاره ايم و آنگه هيچيم:

ميدان، ميدان هوايِ خوش تاختنيم،

يک لحظه سواره ايم و آنگه هيچيم!

نصيبِ تو

از هستيِ بيکران نصيبِ تو تويي،

تنها کسِ بيکسِ غريبِ تو تويي؛

تا سر به نيازِ خاکِ پايي داري،

بر اوجِ فلک باز نشيبِ تو تويي.

آيينۀ تار

گويي که نگاه کن، بهار آمده است!

ز اين گونه بهار بيشمار آمده است:

گر هست به ديده وُ نيابيش به دل،

ماهي ست، به آيينۀ تار آمده است!

خود پرست

عشقِ تو دهد به اوج پرواز مرا،

نامٍ تو گند بلند آواز مرا؛

و آنگه که رسم به آنچه مي خواست دلم،

جويي وُ نيابي، اي فلان، باز مرا!

5

شيراز

تنهايي

تا چشم پرستندۀ زيبايي بود،

جان در تب وُ تاب از دلِ سودايي بود؛

سهمِ من از اين گشتن وُ سرگشتنها

تنهايي و تنهايي و تنهايي بود.

خانه بي تو

براي همسرم «پري»

خانه ست، ولي كالبدي بي جان است،

نه، خانه كجا، كه بدتر از زندان است!

تا از تو و از صدات خالي باشد،

وحشتكده است، واي! خوفستان است!

دوست

من خاكم و تشنه ام تو آبي، اي دوست؛

من جن.گلم و تو آفتابي، اي دوست؛

بيداري من اميدِ دلداري توست:

بيمارم و آرامشِ خوابي، اي دوست.

تو جانِ مني

خواهم كه تو را چو مي به ساغر بكشم،

بردارم و لاجرعه تو را سر بكشم:

تو جانِ مني، برون نمان از تنِ من،

بگذار تو را دوباره در بر بكشم.

در صبحِ ازل

درچشمِ تو عشق را رها مي بينم،

بي دغدغۀ شرم و حيا مي بينم:

خود را و تو را برهنه، در رقصي خوش،

در صبحِ ازل، پيشِ خدا مي بينم.

زبان منتظر است

وقتي كه تو نيستي، جهان منتظر است،

بر دَرگهِ چشمِ خسته، جان منتظر است:

دل بر همه كس بسته درِ گفت و شنود؛

تا صحبتِ دل با تو ، زبان منتظر است.

زمان فراموش شود

جانا، تو بيا كه از دلم غم برود،

از دل كه برفت، از همه عالم برود:

با آمدنت زمان فراموش شود،

وين دغدغۀ مرگِ دمادم برود .

يك جرعه نگاه

مِي چيست كه تا بنوشم، از دست شوم؛

از پاي خرد بيفتم و پست شوم؛

يك جرعه نگاهِ مهربانِ تو بس است:

هم تازه شود هوشم و هم مست شوم.

دلِ بي مهر

آن دل كه تپد به سينه بي مهرِ كسي،

مرغي ست شكسته پر به كنجِ قفسي:

با مهرِ تو مي تپد دلم، دارم از آن

پرواز به صد سپهر در هر نفسي.

لبخند و اخم

لبخند زدي، در دلِ من صبح دميد؛

شادي پرِ فيروزه بر آفاق كشيد:

با اخمِ تو جان را شبِ اندوه گرفت،

رفت از دلِ سبزِ آسمان نورِ اميد!

آوازِ چشم

بنشينم و باده از رُخت نوش كنم؛

آوازِ خوشِ چشمِ تو را گوش كنم:

فارغ شوم از دغدغۀ تلخ حيات،

خود را و گذشته را فراموش كنم.

نگفته ها

من منتظرِ آنكه تو گويي سخني؛

شايد كه تو نيز منتظر همچو مني:

ترسم كه به آخر برسد عمرِ عزيز،

مدفون شود آن نگفته ها در كفني!

بي مهر

من تا نستانم، ندهم دل به كسي؛

بي مهر نجنبد به دلِ من هوسي:

خود لُعبتِ چين باش و دلاويزِ جهان،

بي مهرِ تو با تو بر نيارم نفسي!

بي چهرۀ گل

بي ديده بگو چراغ خواهم چه كنم؟

در خوابِ عدم فراغ خواهم چه كنم؟

بي چهرۀ مهربان و خندان لبِ گل

آيينۀ سبزِ باغ خواهم چه كنم؟

چشمِ تو

چشمِ تو بهارِ جاوداني دارد؛

صد چشمۀ آبِ زندگاني دارد؛

از هر نگهت هزار چشمِ خورشيد

بر خاك طلوعِ آسماني دارد.

آتش در آب

اندامِ تو در پردۀ مهتابِ سپيد

صد چشمۀ آتش است در آبِ سپيد؛

گيسوي تو، آن رشتۀ جادوي سياه،

خوش مي برد از ديدۀ شب خوابِ سپيد.

زبانِ چشم

چشمِ تو هزار و يك زبان مي داند؛

صد شيوۀ معني و بيان مي داند:

بيچاره زبان، كه دل به خفّت او را

رقّاصكِ گنگ در دهان مي داند!

در صبحگاهِ لبخند

از چشمِ تو سحرِ خواب آيد بيرون؛

آميزۀ صد شراب آيد بيرون:

با يك نگهت، به صبحگاهِ لبخند،

صد چشمۀ آفتاب آيد بيرون!

حالپرسي

با اينكه مرا شاد كند ديدنِ تو،

وَ ز ساغرِ چشم باده بخشيدنِ تو:

شاديم رسد به اوج و سرمست شوم

از آن دو سه جمله حال پرسيدنِ تو.

تلاشِ بي حاصل

چشمم سخني كه با تو گفت از دل بود؛

فهميدنِ آن براي تو مشكل بود؛

پس خواستي از زبانِ من تفسيري،

ديدي كه تلاشِ من چه بي حاصل بود!

از كجا مي آيد ؟

از دور صدات آشنا مي آيد،

از باغِ خوشِ خاطره ها مي آيد:

نزديك به روحِ من چنان بيگانه ست

كه هيچ ندانم از كجا مي آيد!

با كوه

در اين شبِ وحشت زدۀ بي آواز،

كس نيست به غمگساريِ كس دمساز:

بايد كه بگويم غمِ خود را با كوه

تا بشنوم از كوه غمِ خود را باز!

خيالِ خود پرست

ديوانه شدم كه دل به دستش دادم،

جام از مي جان به چشمِ مستش دادم:

عشق آينه بود، من نمي دانستم،

آن را به خيالِ خود پرستش دادم.

نفرت

گفتند كه: «گوهري گران دارد عشق،

زآن قدرت و قدرِ بيكران دارد عشق!»

گفتم: «چو شود به نفي و نفرت تبديل،

صد دوزخِ كين در فَوَران دارد عشق!»

زمهرير

وقتي كه دلِ تو نيست همراهِ زبان،

كُن رحم به حالِ من و خاموش بمان!

از دل كه نخاست، زمهرير است سخن:

مي لرزم مي خشكم و مي سوزم از آن!

دارِ شَفا

با اين دلِ درد آشنايم چه كنم!

يك لحظه نمي كند رهايم، چه كنم؟

دردِ همه را به جانِ من ريخته است،

انگار كه من دارِ شفايم! چه كنم!

حتّي

وقتي كه غمت با غمِ من آميزد،

تنهايي تلخ از ميان برخيزد:

شيرين شود و به دل خوش آيد حتّي

زهري كه زمان به جان دَمادَم ريزد.

عطرِ خيال

ناگه به دلم عطرِ خوشي داد قرار،

ديدم كه نه باغ است و نه هنگامِ بهار:

جان گفت: « يقين كه آشناي غمِ تو

از كوي خيال و خاطرت داشت گذار !»

هميشه

در عالمِ دل من آب و خاكي دارم،

تاريخِ اَهورايي پاكي دارم:

از ظلمتِ اَهرمن ندارم باكي،

خورشيدِ هميشه تابناكي دارم.